M1:447 — چونک بویی بُرد و شکر آن نکرد / کفر نعمت آمد و بینیش خورد

در این بخش از داستان وزیر حسود، مولانا «بینی» را نمادی از قوه‌ی ادراک معنوی یا همان شمّ روحانی به کار می‌برد. این وزیر، با آنکه نشانه‌هایی از حقیقت را درک کرده و «بویی» از آن به مشامش رسیده بود، به جای شکرگزاری و پیروی از آن، به حسادت خود میدان داد.

مولانا این ناسپاسی را «کُفرِ نعمت» می‌نامد. کفر در لغت به معنای «پوشاندن» است و کفران نعمت یعنی نادیده گرفتن و پوشاندن یک موهبت الهی. این عمل صرفاً یک خطای اخلاقی نیست، بلکه نتیجه‌ای ویرانگر دارد: خودِ آن نعمت را از بین می‌برد. همان‌طور که در بیت آمده، این ناسپاسی «بینی‌اش را خورد»، یعنی قوه‌ی تشخیص و درک معنوی‌اش را به کلی نابود کرد.

این بیت یک قانون کلی معنوی را بیان می‌کند: شکرگزاری، ظرفیت انسان را برای دریافت نعمت‌های بیشتر افزایش می‌دهد، در حالی که ناسپاسی، حتی استعدادهای موجود را نیز زایل می‌کند. وزیر به دلیل حسادت، موهبتِ درک حقیقت را انکار کرد و در نتیجه، به موجودی «بی‌بینی» و کور در عالم معنا تبدیل شد.

This couplet concludes a short allegory about the nature of spiritual perception, prompted by the story of a jealous vizier. In the preceding verses (M1:445–446), Rumi establishes the "nose" (bīnī) as a metaphor for the soul's faculty of spiritual intuition—the ability to catch the "scent" (būy) of divine reality. A person without this scent is spiritually "noseless."

Here, Rumi diagnoses how this faculty is lost. The vizier had an opportunity for insight; he "caught a scent." This could have been a moment of clarity, a brush with truth, or an encounter with a person of God. However, instead of responding with gratitude (shukr), he reacted with envy and denial. Rumi identifies this failure as kufr-i niʿmat (ingratitude for a blessing), a grave spiritual error in Islamic ethics. The consequence is immediate and devastating: the ingratitude itself acts like a corrosive force, "eating" or destroying the very organ of perception. The vizier's inability to appreciate the blessing renders him incapable of ever perceiving one again.

The verse serves as a universal warning: spiritual gifts are not entitlements. They are sustained by gratitude and destroyed by the arrogance, envy, or heedlessness that constitutes ingratitude. To lose the "nose" is to be cut off from the scents of the divine world, left only with the stench of one's own ego.