قرائت› دفتر ۱› بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل› بیت ۴۷۵
M1:475 — در یکی گفته که واجب خدمتست / ور نه اندیشهٔ توکّل تُهمتَست
M1:475
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
این بیت یکی از مسیرهای معنوی متناقضی را توصیف میکند که وزیر حیلهگر ابداع کرد: در این مسیر، عمل و خدمت به خلق یک تکلیف دینی مطلق است و اکتفا کردن به توکل بر خدا بدون تلاش، نوعی ریاکاری و تهمت به راه حق محسوب میشود.
این بیت بخشی از داستان وزیر مکار پادشاه جهود است که برای ایجاد تفرقه در میان مسیحیان، دوازده طومار با تعالیم متضاد نوشت. هر طومار، راهی متفاوت و در تضاد با دیگری را به عنوان تنها مسیر حقیقت معرفی میکرد.
در اینجا، مولانا یکی از این دیدگاههای افراطی را بیان میکند. این دیدگاه بر اصالت عمل و خدمت (کسب) تأکید دارد و آن را یک «واجب» دینی میشمارد. از این منظر، «توکل» به معنای دست کشیدن از تلاش و سپردن همه چیز به خدا، نه تنها فضیلت نیست، بلکه یک «تهمت» و ادعای دروغین است. یعنی کسی که کار و خدمت را رها میکند و ادعای توکل دارد، در واقع به حقیقت معنوی افترا میزند و ایمانش واقعی نیست.
این دیدگاه دقیقاً در مقابل دیدگاه دیگری قرار میگیرد که در بیت قبلی (مصرع اول بیت ۴۷۴) آمده بود: «جز توکل جز که تسلیم تمام...». مولانا با کنار هم قرار دادن این آموزههای متناقض، نشان میدهد که چگونه حقیقت میتواند با مطلقگرایی و نادیده گرفتن جنبههای دیگرش، به ابزاری برای تفرقه و گمراهی تبدیل شود. در عرفان، میان «کسب» و «توکل» تعادلی ظریف برقرار است، اما وزیر مکار با مطلق کردن یکی و نفی دیگری، بذر اختلاف را میکارد.
- واجب
- آنچه انجامش ضروری و تکلیف شرعی است.
- ور نه
- وگرنه، در غیر این صورت.
- توکّل
- واگذار کردن کارها به خدا و اعتماد کامل به او.
- تُهمت
- افترا، ادعای دروغ، برچسب نادرست.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.