M1:498 — عاقبت‌دیدن نباشد دست‌باف / ورنه کی بودی ز دین‌ها اختلاف‌

مولانا در این بیت به یکی از مسائل کلیدی در مسیر معنوی اشاره می‌کند: ناتوانی ذاتی انسان در تشخیص راه حق از باطل تنها با تکیه بر عقل و درک شخصی خود. او می‌گوید اگر «عاقبت‌بینی» — یعنی دیدن نتیجه و حقیقت نهایی هر راه و عقیده‌ای — امری بود که انسان می‌توانست مانند یک قالی آن را با دست خود ببافد و تولید کند، دیگر دلیلی برای این همه اختلاف و تفرقه میان ادیان و مذاهب وجود نداشت.

این بیت در دل داستان وزیری بیان می‌شود که با تحریف انجیل، فرقه‌های مسیحی متعددی را به وجود آورد تا آنها را به جان هم بیندازد. وجود همین اختلافات، خود بزرگترین گواه است بر اینکه انسان‌ها به تنهایی نمی‌توانند به حقیقت نهایی دست پیدا کنند. هر گروهی گمان می‌کند که راه درست را یافته و عاقبتِ کار را دیده است، اما در واقع اسیر دیدگاه محدود خود شده است.

بنابراین، مولانا نتیجه می‌گیرد که عاقبت‌بینی حقیقی، یک توانایی اکتسابی و محصول فکر بشر نیست، بلکه یک «کشف» و موهبت الهی است که تنها با راهنمایی یک پیر و استاد حقیقی یا عنایت مستقیم خداوند حاصل می‌شود. اختلاف ادیان، نشانۀ عجز بشر و نیاز او به راهنمایی از منبعی فراتر از خود اوست.