قرائت› دفتر ۲› بخش ۱ - سر آغاز› بیت ۶۱
M2:61 — چشم حس را هست مذهب اعتزال / دیدهٔ عقلست سنی در وصال
M2:61
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
نگاه حسی و ظاهربین، مانند معتزله، خدا را از صفاتش جدا و دور میبیند، اما نگاه عقلانی و باطنی، مانند اهل سنت، خدا را در تجلیات و صفاتش حاضر و در دسترسِ وصال مییابد.
مولانا در این بیت، دو رویکرد متفاوت به شناخت خداوند را با دو مکتب کلامی بزرگ اسلامی مقایسه میکند. او «چشم حس» یا ادراک حسی و ظاهری را به «مذهب اعتزال» تشبیه میکند. معتزله، برای تأکید بر یگانگی و تنزیه (پاک شمردن) خداوند، صفات او را از ذاتش جدا میدانستند و معتقد بودند که خداوند در دنیا با چشم سر دیده نمیشود. این نگاه، از نظر مولانا، خدا را به مفهومی انتزاعی و دور از دسترس تبدیل میکند و راه «وصال» یا اتحاد معنوی با او را میبندد. این رویکرد، تنها به جنبهی «تنزیه» و نفی شباهتها (تشبیه) میپردازد.
در مقابل، «دیدهی عقل» یا بصیرت باطنی و شهودی، به «اهل سنت» (در اینجا به معنای اشعریان و اهل عرفان) تشبیه شده است. این گروه، ضمن باور به تنزیه، بر «تشبیه» نیز تأکید داشتند؛ یعنی معتقد بودند که صفات الهی در جهان متجلی است و میتوان از طریق این تجلیات به او نزدیک شد و او را «دید». این نگاه، راه را برای «وصال» و تجربهی بیواسطهی حضور الهی باز میگذارد. بنابراین، مولانا میگوید که شناخت حسی و عقلیِ جزئینگر، انسان را در جدایی نگه میدارد، اما بصیرتِ قلبی، او را به اتحاد و وصال با معشوق حقیقی میرساند.
- اعتزال
- نام یک مکتب کلامی که بر تنزیه (پاک شمردن) مطلق خداوند و نفی صفات از ذات او تأکید داشتند.
- چشم حس
- ادراک از طریق حواس پنجگانه، نگاه ظاهری و مادی.
- سنی
- در اینجا منظور اهل سنت و جماعت، بهویژه اشاعره است که برخلاف معتزله، به رؤیت خداوند و وجود صفات برای ذات او باور داشتند.
- وصال
- رسیدن، پیوستن؛ در عرفان به معنای اتحاد معنوی و شهودی با خداوند.
- دیدهٔ عقل
- چشم بصیرت، درک باطنی و شهودی که فراتر از حواس ظاهری است.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.