M3:4177 — ای نخود می‌جوش اندر ابتلا / تا نه هستی و نه خود ماند ترا

در این تمثیل، مولانا حال مؤمنی را که در برابر سختی‌ها و بلاها بی‌صبری می‌کند، به نخودی تشبیه کرده که در دیگ آب جوش بالا و پایین می‌پرد و می‌خواهد فرار کند. بانوی خانه (نماد خداوند یا پیر راه) به نخود توضیح می‌دهد که این جوشیدن و پختن، عین لطف و تربیت است، نه کینه و دشمنی.

این بیت، خطاب مستقیم به «نخود» (نماد سالک) است و او را به پذیرش این رنج ظاهری دعوت می‌کند. «ابتلا» یا آزمون الهی، همان دیگ جوشانی است که «هستی» و «خودی» انسان را ذوب می‌کند. «هستی» در اینجا به معنای وجود مستقل و جدا از حق است و «خود» به معنای نفسانیت، منیت و غرور. هدف از این فرآیند دردناک، رسیدن به «فنا» است؛ یعنی مرحله‌ای که در آن، سالک از خودی خود تهی می‌شود تا هستی حقیقی و الهی در او تجلی یابد. همان‌طور که نخود پس از پخته شدن، دیگر یک «نخود» خام و سفت نیست، بلکه تبدیل به غذایی لطیف و جزئی از وجود انسان می‌شود، سالک نیز با تحمل سختی‌ها، از وجود جزئی خود رها شده و به وجودی والاتر می‌پیوندد.