قرائت› دفتر ۵› بخش ۵۹ - داستان آن کنیزک کی با خر خاتون شهوت میراند و او را چون بز و خرس آموخته بود شهوت راندن آدمیانه و کدویی در قضیب خر میکرد تا از اندازه نگذرد خاتون بر آن وقوف یافت لکن دقیقهٔ کدو را ندید کنیزک را به بهانه به راه کرد جای دور و با خر جمع شد بیکدو و هلاک شد به فضیحت کنیزک بیگاه باز آمد و نوحه کرد که ای جانم و ای چشم روشنم کیر دیدی کدو ندیدی ذکر دیدی آن دگر ندیدی کل ناقص ملعون یعنی کل نظر و فهم ناقص ملعون و اگر نه ناقصان ظاهر جسم مرحوماند ملعون نهاند بر خوان لیس علی الاعمی حرج نفی حرج کرد و نفی لعنت و نفی عتاب و غضب› بیت ۱۳۶۵
M5:1365 — ای بسا سرمست نار و نارجو / خویشتن را نور مطلق داند او
M5:1365
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
این بیت میگوید بسیاری از افراد، غرق در امیال ویرانگر و جهنمی (نار) هستند اما در اثر این مستی و غفلت، گمان میکنند که در حال حرکت به سوی حقیقت و روشنایی مطلق (نور) هستند.
این بیت یک نتیجهگیری کلی از داستان کنیزک و خاتون است. خاتون، که از شهوت «سرمست» شده بود، عمل حیوانی و مهلک خود را لذتی بزرگ و روشن میدید. مولانا این حالت را به یک اصل کلی تعمیم میدهد: شهوت و امیال نفسانی، همچون آتشی (نار) هستند که انسان را به سوی خود میکشند. اما فردی که اسیر این امیال است، به دلیل کوری باطنی، این آتش ویرانگر را با نور حقیقت (نور مطلق) اشتباه میگیرد.
این «سرمستی» حالتی از خودفراموشی و غفلت است که در آن، فرد قدرت تشخیص درست از غلط را از دست میدهد. او نه تنها به دنبال آتش میرود («نارجو»)، بلکه با غرور و جهل، این مسیر هلاکتبار را عینِ کمال و روشنایی میداند. این بیت به زیبایی، وارونگی ادراک در فردی که تحت سلطهی نفس اماره است را به تصویر میکشد؛ جایی که زشتترین چیزها (آتش جهنم) در نظرش زیباترین جلوه میکند (نور مطلق). این همان خطای دیدی است که خاتون مرتکب شد: او لذت آنی را دید اما کدو، یعنی عامل نجات و جنبهی پنهان و خطرناک ماجرا را ندید.
- ای بسا
- چه بسیار، فراوان
- نار
- آتش، در اینجا کنایه از دوزخ و امیال جهنمی
- نارجو
- جویندهی آتش، کسی که به دنبال امیال ویرانگر است
- نور مطلق
- روشنایی محض، کنایه از حقیقت الهی و راه راست
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.