قرائت› دفتر ۵› بخش ۵۹ - داستان آن کنیزک کی با خر خاتون شهوت میراند و او را چون بز و خرس آموخته بود شهوت راندن آدمیانه و کدویی در قضیب خر میکرد تا از اندازه نگذرد خاتون بر آن وقوف یافت لکن دقیقهٔ کدو را ندید کنیزک را به بهانه به راه کرد جای دور و با خر جمع شد بیکدو و هلاک شد به فضیحت کنیزک بیگاه باز آمد و نوحه کرد که ای جانم و ای چشم روشنم کیر دیدی کدو ندیدی ذکر دیدی آن دگر ندیدی کل ناقص ملعون یعنی کل نظر و فهم ناقص ملعون و اگر نه ناقصان ظاهر جسم مرحوماند ملعون نهاند بر خوان لیس علی الاعمی حرج نفی حرج کرد و نفی لعنت و نفی عتاب و غضب› بیت ۱۳۷۳
M5:1373 — چون بخوردی میکشد سوی حرم / دخل را خرجی بباید لاجرم
M5:1373
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
غریزهٔ جنسی، که از نیروی حاصل از غذا خوردن سرچشمه میگیرد، یک نیاز طبیعی است و باید از راه درست و مشروع (ازدواج) برآورده شود؛ همانطور که هر درآمدی، خرجی متناسب با خود را ایجاب میکند.
این بیت در ادامهٔ توصیهٔ مولانا برای کنترل شهوت آمده است. او پیشتر گفته بود که برای مهار این غریزه یا باید کمتر خورد (یعنی ورودی و انرژی بدن را کم کرد) یا ازدواج کرد. این بیت، منطق این توصیه را روشن میکند.
مولانا شهوت را به یک معادلهٔ اقتصادی ساده تشبیه میکند: غذا خوردن مانند «دخل» یا درآمد است که به بدن انرژی و قوه میدهد. این انرژی باید به طریقی «خرج» یا هزینه شود. قویترین و طبیعیترین مجرای این هزینه، غریزهٔ جنسی است که شاعر با کنایهٔ «کشیدن به سوی حرم» (تمایل به همنشینی با همسر) به آن اشاره میکند. پیام اصلی این است که شهوت یک نیروی طبیعی و برآمده از نیازهای اولیهٔ جسم است و نباید آن را سرکوب یا انکار کرد، بلکه باید آن را از راه مشروع و سالم مدیریت نمود.
این نگاه واقعبینانه، در تضاد با ریاضتهای افراطی قرار میگیرد. مولانا نمیگوید شهوت را نابود کن، بلکه میگوید آن را به رسمیت بشناس و برایش راهی درست، یعنی ازدواج («نکاح»)، پیدا کن. در غیر این صورت، این انرژی مهارنشده، همانطور که در داستان کنیزک و خاتون دیده میشود، به شکلی ویرانگر و نامشروع طغیان خواهد کرد. بنابراین، بیت تأکیدی است بر ضرورت مدیریت غرایز طبیعی از طریق راههای شرعی و عقلی.
- حرم
- در اینجا به معنی اندرونی، بخش زنان خانه و کنایه از همسر و رابطهٔ زناشویی است.
- دخل
- درآمد، ورودی، کنایه از خوردن و کسب انرژی.
- خرج
- هزینه، خروجی، کنایه از مصرف انرژی از طریق غریزهٔ جنسی.
- لاجرم
- ناچار، ناگزیر، حتماً.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.