M5:1399 — حق تعالی داد میزان را زبان / هین ز قرآن سورهٔ رحمن بخوان

این بیت در دل داستان کنیزک و خاتون و خر، به یک اصل بنیادین اخلاقی و عرفانی اشاره می‌کند. داستان، تمثیلی است از نفس سرکش و شهوت بی‌لجام که مولانا آن را به «خر» تشبیه می‌کند. خاتون که نماد انسان حریص و مقلّدِ کور است، فقط ظاهر عمل کنیزک را می‌بیند اما از «کدو» که وسیلهٔ کنترل و اندازه‌گیری بود، غافل می‌ماند و هلاک می‌شود. این هلاکت، نتیجهٔ بی‌توجهی به «اندازه» و «مقدار» است.

مولانا بلافاصله پس از بیان این فاجعه، به سراغ راه‌حل می‌رود. او می‌گوید خداوند برای جلوگیری از چنین خطاهایی، «میزان» را فرستاده است. «میزان» در اینجا هم به معنای معیار، مقیاس و عدالت است و هم اشارهٔ مستقیمی است به آیات سورهٔ الرحمن در قرآن: «وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ * أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ * وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ» (آیات ۷-۹). در این آیات، خداوند سه بار بر رعایت «میزان» (ترازو، تعادل، عدالت) تأکید می‌کند و از طغیان و زیاده‌روی برحذر می‌دارد.

بنابراین، مولانا با ارجاع خواننده به سورهٔ الرحمن، می‌خواهد بگوید که راه نجات از حرص ویرانگرِ نفس، پیروی از معیار الهی است. قرآن، آن ترازوی ناطق و گویایی است که حد و اندازهٔ هر چیزی را مشخص می‌کند. همان‌طور که کنیزک با «کدو» اندازه را نگه داشت، سالک نیز باید با «قرآن» و احکام آن، نفس خود را مهار کند و از افراط و تفریط بپرهیزد. بی‌توجهی به این میزان الهی، سرانجامی جز هلاکت، همچون سرنوشت آن خاتون، نخواهد داشت.