قرائت› دفتر ۵› بخش ۵۹ - داستان آن کنیزک کی با خر خاتون شهوت میراند و او را چون بز و خرس آموخته بود شهوت راندن آدمیانه و کدویی در قضیب خر میکرد تا از اندازه نگذرد خاتون بر آن وقوف یافت لکن دقیقهٔ کدو را ندید کنیزک را به بهانه به راه کرد جای دور و با خر جمع شد بیکدو و هلاک شد به فضیحت کنیزک بیگاه باز آمد و نوحه کرد که ای جانم و ای چشم روشنم کیر دیدی کدو ندیدی ذکر دیدی آن دگر ندیدی کل ناقص ملعون یعنی کل نظر و فهم ناقص ملعون و اگر نه ناقصان ظاهر جسم مرحوماند ملعون نهاند بر خوان لیس علی الاعمی حرج نفی حرج کرد و نفی لعنت و نفی عتاب و غضب› بیت ۱۴۰۷
M5:1407 — تا خوری دانه نیفتی تو به دام / این کند علم و قناعت والسلام
M5:1407
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
برای آنکه بتوانی از نعمتهای دنیا بهرهمند شوی بدون آنکه در دام شهوت و حرص گرفتار آیی، تنها دو چیز به تو کمک میکند: دانش کامل و قناعت.
این بیت، نتیجهگیری و راه حل نهایی داستان کنیزک و خاتون است. در آن داستان، «دانه» نماد لذت و شهوت (رابطه با خر) بود و «دام» هلاکت ناشی از زیادهروی و نادانی (مرگ خاتون). مولانا میگوید راه بهره بردن از لذتها و نعمتهای جهان (خوردن دانه) بدون نابود شدن (افتادن در دام)، در دو چیز خلاصه میشود:
-
علم: دانشی کامل و همهجانبه، نه دانشی ناقص و سطحی. خاتون فقط ظاهر عمل کنیزک را دید (دانه را دید) اما از «دقیقه» و نکتهی کلیدی آن، یعنی کدو که نماد کنترل و اندازهگیری بود، بیخبر ماند. این علم ناقص او را به کشتن داد. در مسیر معنوی، علم یعنی شناخت کامل خطرات راه و حدود و ثغور هر چیز.
-
قناعت: نیرویی درونی که حرص و آز را مهار میکند. مشکل اصلی خاتون، شهوت سیریناپذیرش بود. اگر او قناعت میورزید، حتی با دیدن آن صحنه نیز عنان اختیار از کف نمیداد. قناعت به معنای زیادهنخواهی و بسنده کردن به قدر کفایت است. این همان معنای آیهی «کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا» است که مولانا چند بیت قبل به آن اشاره میکند.
بنابراین، «علم» و «قناعت» دو بال پرندهای هستند که میتواند با احتیاط از دانههای روی زمین بچیند، بیآنکه در دام صیاد گرفتار شود. «والسلام» در پایان بیت تأکید میکند که راه حل دیگری جز این وجود ندارد.
- والسلام
- و تمام، و دیگر هیچ، حرف آخر همین است
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.