قرائت› دفتر ۵› بخش ۵۹ - داستان آن کنیزک کی با خر خاتون شهوت میراند و او را چون بز و خرس آموخته بود شهوت راندن آدمیانه و کدویی در قضیب خر میکرد تا از اندازه نگذرد خاتون بر آن وقوف یافت لکن دقیقهٔ کدو را ندید کنیزک را به بهانه به راه کرد جای دور و با خر جمع شد بیکدو و هلاک شد به فضیحت کنیزک بیگاه باز آمد و نوحه کرد که ای جانم و ای چشم روشنم کیر دیدی کدو ندیدی ذکر دیدی آن دگر ندیدی کل ناقص ملعون یعنی کل نظر و فهم ناقص ملعون و اگر نه ناقصان ظاهر جسم مرحوماند ملعون نهاند بر خوان لیس علی الاعمی حرج نفی حرج کرد و نفی لعنت و نفی عتاب و غضب› بیت ۱۴۱۵
M5:1415 — که از آنها گوشت میآید به کار / وز ظریفان بانگ و نالهٔ زیر و زار
M5:1415
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
این بیت دو سرنوشت متفاوت را بیان میکند: افراد ظاهربین و مادیگرا که گرفتار دام دنیا میشوند، سرانجامشان نابودی است (مانند پرندهای که ذبح میشود)، اما افراد باهوش و معنوی که فریب ظاهر را نمیخورند، برای آواز و معرفتشان ارزشمند شمرده میشوند.
این بیت در میانهٔ تمثیلی قرار دارد که مولانا برای توضیح تفاوت میان دو گروه از انسانها به کار میبرد: عوام و خواص، یا به تعبیر این داستان، «ابلهان» و «ظریفان».
گروه اول (ابلهان): اینان مانند پرندگان غافلی هستند که تنها دانهٔ درون دام را میبینند و به طمع آن، در تله میافتند. این دانه، نماد لذتهای ظاهری و زودگذر دنیاست. سرنوشت این گروه، مانند پرندهای که برای گوشتش شکار شده، «ذبح شدن» و نابودی است. آنها به خاطر ارزش مادی و جسمانیشان مصرف میشوند و از بین میروند. این گروه، در داستان اصلی، نماد «خاتون» است که تنها ظاهر عمل کنیزک (شهوترانی با خر) را دید و به دلیل همین نگاه ناقص و سطحی، هلاک شد.
گروه دوم (ظریفان): اینان پرندگان هوشمندی هستند که میدانند دانهٔ درون دام، زهر است و به آن نزدیک نمیشوند. شکارچی (صاحب دام) آنها را نمیکشد، بلکه به «مجلس» خود میبرد تا از آواز خوش و «بانگ و نالهٔ زیر و زار» آنها لذت ببرد. این آواز حزین، نماد معرفت، نیایش و بیان اسرار معنوی است که از دل عارفان برمیآید. این گروه، نماد «کنیزک» است که به «دقیقه» یا راز کار (کدو) آگاه بود و نگاهی کامل و عمیق داشت. در نگاه مولانا، ارزش این گروه نه در جسم، بلکه در جان آگاه و نوای معنوی آنهاست.
- ظریفان
- در اینجا به معنی افراد نکتهسنج، باهوش، خوشذوق و اهل معنا؛ پرندگان خوشآواز.
- زیر و زار
- آوای لطیف، حزین و نالان. «زیر» به صدای نازک و «زار» به حالت غمگین و سوزناک اشاره دارد.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.