قرائت› دفتر ۵› بخش ۱ - سر آغاز› بیت ۵
M5:5 — لیک لقمهٔ بازْ آنِ صعوه نیست / چاره اکنون آب و روغن کردنیست
M5:5
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
معانی بلند و حقایق معنوی برای همگان قابل درک و هضم نیست؛ بنابراین باید آن را ساده و رقیق کرد تا برای فهم عموم مناسب شود.
این بیت در سرآغاز دفتر پنجم مثنوی و در ستایش حسامالدین چلبی آمده است. مولانا میگوید که مقام معنوی حسامالدین آنقدر والاست که وصف آن همچون لقمهای بزرگ و پُرگوشت است که یک «باز» (شاهین) میتواند بخورد، اما برای «صَعوه» (پرندهای بسیار کوچک، کوچکتر از گنجشک) کشنده است. «باز» نماد عارفان بلندپرواز و کامل است و «صعوه» نماد سالکان مبتدی یا مردم عادی که ظرفیت روحی و فکری محدودی دارند.
کلام مستقیم در وصف حسامالدین، آن «لقمهٔ باز» است. اما چون مخاطبان مثنوی عموم مردم هستند (صعوگان)، مولانا نمیتواند حقیقت را بیپرده بیان کند. پس چاره چیست؟ «آب و روغن کردن». این اصطلاح کنایه از سادهسازی، رقیق کردن و به زبان تمثیل و داستان درآوردنِ معانی سنگین عرفانی است. همانطور که غذای سنگین را با افزودن آب و چربی نرم و روان میکنند تا برای کودک یا بیمار قابل خوردن باشد، مولانا نیز حقایق معنوی را در قالب حکایتها و تمثیلهای مثنوی میریزد تا برای فهم همگان آماده شود. این بیت، در واقع، کلید روششناسی مولانا در مثنوی را به دست میدهد: تبدیل معرفت خواص به روایتی که برای عوام نیز قابل استفاده و مغذی باشد.
- لیک
- ولی، اما
- لقمهٔ باز
- غذایی که مناسب شاهین است؛ کنایه از معانی سنگین و درکنشدنی برای عموم
- آنِ
- متعلق به، مالِ
- صعوه
- پرندهای بسیار کوچک، کوچکتر از گنجشک؛ کنایه از افراد با ظرفیت معنوی و فکری اندک
- آب و روغن کردن
- کنایه از ساده کردن، رقیق کردن و قابل فهم کردن مطلبی سنگین
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.