قرائت دفتر ۶ بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو بیت ۱۳۹۲

M6:1392 — پس پدر مر مادرم را در جواب / جنگ کردی کین چه خشمست و عذاب

پس پدر مر مادرم را در جوابجنگ کردی کین چه خشمست و عذاب
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1392

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس پدرم مادرم را در پاسخ [به نفرینش] دعوا کرد که «این چه خشمی است و این چه عذابی [که برای فرزندت می‌خواهی]؟» معنا: بیت، گفت‌وگوی پدری را نشان می‌دهد که با همسرش بر سر نفرین کردن فرزندش با نام سلطان محمود، با او بحث می‌کند. پدر به مادر می‌گوید که این نفرین، نهایت خشم و عذاب است. این قسمت از داستان تمثیلی کودک هندو و سلطان محمود است که مولانا برای شرح «وارونه‌بینی» انسان آن را به کار می‌برد.

شرح

این بیت از زبان کودک هندی برده‌شده در داستان سلطان محمود غزنوی بیان می‌شود؛ روایتی که مولانا از مصیبت‌نامه عطار نقل می‌کند و آن را دستمایه شرح «وارونه‌بینی» انسان قرار می‌دهد. کودک به یاد می‌آورد که مادرش چگونه او را با نام «محمود ارسلان» (محمود شیرگیر) تهدید می‌کرد و می‌گفت: «بینمت در دست محمود ارسلان». این بیت، واکنش پدر را نشان می‌دهد که در جواب مادر می‌گوید: «این چه خشم و عذابی است که برای فرزندت می‌خواهی؟» پدر، این نفرین را بسیار سهمگین می‌داند و به مادر اعتراض می‌کند که مگر نفرین دیگری نیافتی که چنین نفرین مهلکی می‌کنی؟ تو با این کار، او را با صد شمشیر می‌کُشی. کودک نقل می‌کند که این گفت‌وگوی والدین، ترس و وحشت او را از سلطان محمود صدچندان می‌کرد و با خود می‌گفت: «محمود عجب موجود دوزخ‌خو و محنت‌زایی است»، در حالی که بعدها از اکرام و تعظیم او بی‌خبر بود. او از بیم محمود می‌لرزید، غافل از آنکه محمود چه مهربانی و بزرگی در دل دارد.

نکات کلیدی

  • این بیت بخشی از داستان تمثیلی کودک هندو و سلطان محمود است که پدری را نشان می‌دهد که از نفرین مهلک همسرش بر فرزندشان وحشت‌زده است.
  • در این تمثیل، سلطان محمود نماد «فقر» (تجرّد روحانی) و مادر نماد «طبع» (نفسانیات و امیال) است.
  • پدر در اینجا نقش ندای درونی خرد یا بینش روحانی را بازی می‌کند که در برابر فریب‌کاری‌های نفس قد علم می‌کند.
  • داستان، «وارونه‌بینی» انسان را آشکار می‌کند؛ اینکه چگونه نفس، فقر روحانی را نفرینی هولناک جلوه می‌دهد، حال آنکه در واقع نعمتی برای رشد است.
  • ترس کودک از محمود (فقر)، نشان‌دهنده گریز ما از آنچه نفس آن را رنج و محرومیت می‌پندارد، است.
  • این بیت به این معنی است که نفس، بزرگترین خیر را بدترین شر جلوه می‌دهد و ما را از راه رسیدن به آن دور می‌کند.

Sources: d6-s28 · 55:39:00 d6-s28 · 59:34:00 d6-s28 · 67:07:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.