قرائت دفتر ۶ بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو بیت ۱۴۳۰

M6:1430 — دوستی جاهل شیرین‌سخن / کم شنو کان هست چون سم کهن

دوستی جاهل شیرین‌سخنکم شنو کان هست چون سم کهن
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1430

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: دوستی با جاهل شیرین‌سخن را کم‌اهمیت بدان و کمتر به سخنانش گوش فراده، چرا که گفتار او همچون زهر دیرینه و کهنه، مهلک و آسیب‌رسان است. معنا: از دوستی و خوش‌زبانی افراد نادان برحذر باشید، زیرا سخنان فریبندهٔ آنها در حقیقت مانند زهری دیرینه است که آهسته و عمیق آسیب می‌رساند.

شرح

مولانا در این بیت، بی‌تردید یکی از عمیق‌ترین آسیب‌های پنهان در حیات اجتماعی و معنوی انسان را برملا می‌کند: خطر دوستی با جاهل، آن هم جاهلی که زبان‌آور و شیرین‌سخن است. من این را قاطعانه می‌گویم که جاهل در نگاه مولانا، صرفاً کسی نیست که علم ندارد؛ بلکه شخصیتی است فاقد اصالت و ثبات، کسی که چون «خنثی» یا «نرماده» در تغییر دائم است؛ گاه خویشتن را مرد می‌نماید و گاه زن، امروز چیزی می‌گوید و فردا سخنی دیگر. او در واقع «دو جنسی» یا «دو شخصیتی» است، در هر موقعیتی به رنگی درمی‌آید و به همین سبب، بی‌شخصیت یا «هیچ‌کس» است، آن‌چنان که سعدی نیز به نیکویی چنین موجودی را توصیف می‌کند: «هر کجا دیدی این‌چنین کس را / التفاتش مکن که هیچ‌کسی‌ست.» این بوقلمون‌صفتی، ریشه در جهل دارد و موجب عدم صداقت در گفتار و کردار اوست.

تعبیر «شیرین‌سخن» در اینجا فریبی بزرگ است. سخنانی که از سر جهل برمی‌آید، هر قدر هم که ظاهری دلنشین و فریبنده داشته باشد، چون «سم کهن» عمل می‌کند. این سم، نه سمی است که فوراً و آشکارا بکشد، بلکه زهرآگین و کهنه است؛ یعنی آرام‌آرام در جان و روان آدمی نفوذ می‌کند، عمیقاً ریشه می‌دواند و اثرات مخربش به تدریج خود را نشان می‌دهد. این اثرات مخرب، از جنس تباهی تدریجی روح، انحراف از حقیقت و ریشه‌کن شدن تشخیص درست است. خطر در شیرینی ظاهر پنهان شده و همین پنهان‌بودن، قدرت تخریب آن را فزونی می‌بخشد.

من این را همانند مهربانی‌های جاهلانهٔ مادری می‌دانم که مولانا در همین مثنوی به آن اشاره می‌کند. مادری نادان که از سر دلسوزی و محبت کاذب، فرزندش را از مکتب و درس‌خواندن بازمی‌دارد و نزارشدن او را ناشی از تلاش برای دانش می‌پندارد. چنین مهربانی‌ای که از جهل نشأت گرفته، نه تنها سودمند نیست، بلکه زیانبار است. آن مادر نادان نمی‌فهمد که زحمت درس و تحصیل، ولو ظاهراً رنج‌آور، برای رشد فرزند لازم است. اینجا به درستی می‌گویند: «سیلی بابا به از حلوای او.» یعنی گاهی یک برخورد جدی و تلخ از سر دانش و خیرخواهی، بسیار سازنده‌تر و مفیدتر از شیرینی‌های بی‌محتوا و زیان‌بار جاهلانه است. پس دستور «کم شنو» یک توصیهٔ محض نیست؛ یک فرمان حکیمانه است برای حفظ سلامت روح از زهر جاهلان شیرین‌سخن.

نکات کلیدی

  • ظاهر شیرین و کلام دلنشین جاهلان، فریبی پنهان است.
  • جهل، حتی با نیت خیر، می‌تواند چون زهر کهنه آسیب‌رسان باشد؛ اثرات آن آهسته و عمیق است.
  • دوستی با افراد بی‌اصالت و دو رو، سلامت روح را به خطر می‌اندازد.
  • مولانا به ما می‌آموزد که به جای توجه به ظاهر دلپذیر، عمق و خلوص نیت را بسنجیم.
  • گاهی تلخی حقیقت، بسی سودمندتر از شیرینی‌های دروغین و ناشی از جهل است.

Sources: d6-s29 · 00:30:13 d6-s29 · 00:31:58 d6-s29 · 00:32:38

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.