قرائت دفتر ۶ بخش ۶۴ - باقی قصهٔ فقیر روزی‌طلب بی‌واسطهٔ کسب بیت ۱۸۵۲

M6:1852 — این جهان با این دو پر اندر هواست / زین دو جانها موطن خوف و رجاست

این جهان با این دو پر اندر هواستزین دو جانها موطن خوف و رجاست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1852

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این جهان با این دو بال (خفض و رفع) در هوا روان است و بر اثر این دو دگرگونی، جان‌ها جایگاه ترس و امیدند. معنا: این بیت بیان می‌کند که جهان در چلاچلی دائمی از دگرگونی‌ها و نوسانات است و به همین دلیل، روح انسان پیوسته میان بیم و امید در نوسان است.

شرح

مولانا در این بیت به یکی از بنیادین‌ترین ویژگی‌های هستی، یعنی دگرگونی دائمی، اشاره می‌کند. «این جهان با این دو پر اندر هواست»؛ این دو پر چیزی نیست جز «خفض و رفع» که خداوند بر عالم جاری ساخته است. این تعبیر، مستقیماً از سورهٔ واقعه گرفته شده است که روز قیامت را «خافضةٌ رافعةٌ» می‌خواند – روزی که برخی را فرو می‌اندازد و برخی را بالا می‌برد. اما مولانا این حقیقت را نه فقط به قیامت، که به کل تاریخ و هستی تعمیم می‌دهد؛ خفض و رفع، به معنای دگرگونی‌های بی‌امان، زیر و رو شدن احوال، و قبض و بسط‌های پیوسته است.

این دگرگونی‌ها تنها به صعود و نزول فیزیکی محدود نمی‌شوند. بلکه شامل حال زمین (از خزان به بهار، از شوری به سبزی)، روزگار (از روز به شب، از رنج به آسایش)، و حتی مزاج انسان (از صحت به رنجوری) می‌گردند. عالم، چون برگی لرزان، در میان «شمال» (بادهای خوشایند و بارور) و «سموم» (بادهای ناگوار و سوزان) قرار دارد. این شمال و سموم، نمادی از «بعث و مرگ» هستند؛ دگرگونی‌هایی که گاه به زندگی و شکوفایی می‌انجامند و گاه به هلاکت و نابودی.

تصویر مولانا از جهان، کوچهٔ درازی‌ست که باد بی‌نیازی خداوند در آن می‌وزد و پنجره‌هایی را می‌گشاید و می‌بندد. این گشایش و بستن درها، پیوسته احوال انسان‌ها را دگرگون می‌کند؛ کسانی امیدوار می‌شوند و کسانی ناامید، کسانی شادکام می‌شوند و کسانی غمناک. این دگرگونی‌ها تصادفی نیستند، بلکه از ارادهٔ کردگار سرچشمه می‌گیرند که «بی از این دو برنیاید هیچ کار».

نتیجهٔ این بی‌قراری و دگرگونی مداوم جهان، در نیمهٔ دوم بیت عیان می‌شود: «زین دو جان‌ها موطن خوف و رجاست». جان‌های انسان، در این گردونهٔ خفض و رفع، پیوسته میان بیم و امید در نوسانند. نه امید قطعی و پایدار وجود دارد و نه بیمی که هرگز رخت برنبندد. هر لحظه، حالتی تازه از امید یا بیم بر جان‌ها مستولی می‌شود؛ چرا که کل هستی در تقلب احوال است و جان انسان نیز جدای از این ریتم کیهانی نیست. این بیت، در واقع، تصویری پویا و بی‌ثبات از عالم و روانی بی‌قرار و در معرض دگرگونی ارائه می‌دهد که تنها در حرکت و نوسان، معنا می‌یابد.

نکات کلیدی

  • جهان در حرکتی دائمی از دگرگونی و زیر و رو شدن (خفض و رفع) به سر می‌برد که از ذات خداوند ناشی می‌شود.
  • «دو پر» در این بیت، نماد دوگانگی‌های بنیادین هستی همچون شمال (باد خوش) و سموم (باد ناخوش) و بعث و مرگ است.
  • این بی‌قراری و دگرگونی جهان، روح انسان را پیوسته در حالتی از بیم و امید (خوف و رجا) نگه می‌دارد.
  • احوال انسان و جهان جدایی‌ناپذیرند؛ هر دو در ریتم دائمی تغییر و تحول الهی شریک‌اند.

Sources: d6-s41 · 03:01:01 d6-s41 · 03:08:00 d6-s41 · 03:11:02

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.