قرائت دفتر ۶ بخش ۸۴ - منادی کردن سید ملک ترمد کی هر کی در سه یا چهار روز به سمرقند رود به فلان مهم خلعت و اسپ و غلام و کنیزک و چندین زر دهم و شنیدن دلقک خبر این منادی در ده و آمدن به اولاقی نزد شاه کی من باری نتوانم رفتن بیت ۲۵۹۸

M6:2598 — نفع و ضر هر یکی از موضعست / علم ازین رو واجبست و نافعست

نفع و ضر هر یکی از موضعستعلم ازین رو واجبست و نافعست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2598

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: سود و زیان هر چیزی به جایگاه آن بستگی دارد؛ از این رو، آگاهی از جایگاه امور هم واجب است و هم پر فایده. معنا: این بیت توضیح می‌دهد که هیچ چیز ذاتاً نیک یا بد نیست، بلکه نفع یا ضرر هر پدیده به موقعیت و جایگاه آن بستگی دارد. از این رو، دانش تشخیص موقعیت صحیح هر چیز، ضروری و سودمند است.

شرح

در ادامهٔ بحث مولانا در باب عدالت، این بیت نکته‌ای بس کلیدی را پیش می‌کشد. پیش‌تر مولانا عدالت را «وضع اندر موضعش» و ظلم را «وضع در ناموقعش» تعریف کرده بود؛ یعنی عدالت آن است که هر چیزی در جایگاه خاص خود قرار گیرد و ظلم آن است که چیزی نابجا بنشیند. اکنون می‌افزاید که هیچ خیر مطلقی یا شر مطلقی وجود ندارد. حتی غضب، حلم، نصیحت، و مکید (یعنی تدبیر و چاره‌اندیشی نه به معنای فریب) هیچ یک ذاتاً نیک یا بد نیستند؛ این‌ها همه صفات و افعالی هستند که نفع و ضررشان بسته به «موضع» و جایگاهشان است. به بیان دیگر، ارزش اخلاقی یا کارکردی هر چیز، نسبی و وابسته به بستر و موقعیت است.

از همین روست که مولانا بلافاصله می‌گوید «علم ازین رو واجبست و نافعست». منظور از «علم» در اینجا، دانشِ کلی و انتزاعی نیست؛ بلکه دقیقاً همان دانشِ «مواضع اشیاء» است. دانشی که به ما می‌آموزد چه چیزی را در کجا و چه زمانی به کار ببریم تا نافع باشد و از ضرر بپرهیزیم. مثلاً، نصیحت کردن در برخی موارد خوب است، اما برای «خیال‌اندیش» یا بدگمان، بی‌فایده و حتی مضر است؛ چرا که هرچه دلیل بیاورید، خیال و بدگمانی‌اش بیشتر می‌شود. در چنین مواردی، نصیحت «وضع در ناموقع» است.

مولانا برای روشن شدن این نکته، از مثال‌های ملموس استفاده می‌کند. می‌فرماید گاهی «حلوا بی‌اوان صفرا کند»؛ یعنی دادن حلوا و شیرینی در زمان نامناسب، صفرا را زیاد می‌کند. کسی که مزاج صفراوی دارد، شیرینی برایش مضر است، در حالی که برای مزاج بلغمی مفید است. این نشان می‌دهد که یک شیء (حلوا) یا یک عمل (دادن حلوا) می‌تواند بسته به مزاج و وضعیت شخص، مفید یا مضر باشد. همچنین، گاهی «زجری که بر مسکین رود» (رنج و عقوبت) از «نان و حلوا» (نوازش و آسایش) برای او بهتر و در ثواب است؛ یعنی اگر عقوبتی موقت، کسی را از کارهای بد باز دارد و به جادهٔ راست آورد، خیر است، گرچه در ظاهر تلخ باشد. این همان معنای «چوب بر گَرد افتد نه بر نَمَد» است؛ هدف از ضربه زدن، از بین بردن خباثت و پلیدی است، نه خود شخص. درست مانند چوبی که برای زدودن گَرد از فرش به کار می‌رود، نه برای ضربه زدن به خود فرش. غایت، تزکیه و پاکیزه کردن از خبث است.

این بینش ریشه‌ای فلسفی دارد که خیر و شر را نه در ذات اشیاء، بلکه در رابطه و جایگاه آن‌ها می‌جوید. این سخن، بنیاد عمل اخلاقی حکیمانه و تدبیر عالمانه را می‌گذارد؛ یعنی تصمیم‌گیری در هر موقعیتی نیازمند شناخت دقیق از آن موقعیت، وضعیت فاعل و مفعول، و نتایج احتمالی عمل است. بی‌توجهی به این «موضع»، چه در عرصهٔ سیاست، چه در طبابت و چه در روابط فردی، منجر به «وضع در ناموقع» و ظلم خواهد شد.

نکات کلیدی

  • هیچ چیز ذاتاً و به صورت مطلق خوب یا بد نیست؛ خیر و شر هر پدیده‌ای نسبی و وابسته به جایگاه و زمان است.
  • عدالت به معنای قرار دادن هر چیز در موضع و جایگاه صحیح خود است؛ هرگونه بی‌جایی، ظلم است.
  • علم حقیقی، نه تنها شامل دانستن ماهیت امور، بلکه شامل درک موضع و بستر مناسب برای به کارگیری آن‌هاست.
  • بی‌دقتی در تشخیص جایگاه مناسب یک عمل یا صفت، می‌تواند نتایج معکوس و زیان‌بار داشته باشد؛ حتی نیکی در جایگاه نادرست، مضر است.
  • تنبیه یا رنج موقت، اگر برای اصلاح و بازگرداندن فرد به مسیر صحیح باشد، از نوازش بی‌جا و ناسودمند بهتر است.
  • هدف از برخورد سخت، از بین بردن خباثت است، نه آسیب رساندن به ذات شخص؛ درست مانند زدودن گرد از فرش.

Sources: d6-s59 · 03:57:37 d6-s58 · 01:17:39 d6-s59 · 03:45:02

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.