قرائت دفتر ۶ بخش ۸۴ - منادی کردن سید ملک ترمد کی هر کی در سه یا چهار روز به سمرقند رود به فلان مهم خلعت و اسپ و غلام و کنیزک و چندین زر دهم و شنیدن دلقک خبر این منادی در ده و آمدن به اولاقی نزد شاه کی من باری نتوانم رفتن بیت ۲۶۰۲

M6:2602 — زخم در معنی فتد از خوی بد / چوب بر گرد اوفتد نه بر نمد

زخم در معنی فتد از خوی بدچوب بر گرد اوفتد نه بر نمد
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2602

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: زخم حقیقی به معنای باطنی (از خوی بد) می‌رسد؛ چوب بر گرد و غبار می‌افتد نه بر خود نمد (فرش).

معنا: این بیت بیان می‌کند که آسیب واقعی و مؤثر متوجه خصلت‌های ناپسند و درونی انسان است، نه ذات یا جسم او. این مانند ضربه‌ای است که برای زدودن گرد از فرش به آن می‌خورد، نه برای صدمه زدن به خود فرش.

شرح

من بارها تأکید کرده‌ام که در نگاه مولانا، عدالت نه به معنای قصاص یا انتقام، بلکه به معنای «وضع شیء در موضع خود» است؛ یعنی هر چیزی را در جای شایسته‌اش قرار دادن. این بیت یک کلید راهگشا برای درک همین معنای عمیق از عدالت، به‌ویژه در رفتارهای به ظاهر سخت یا تنبیه‌کننده است.

مولانا در اینجا می‌گوید که وقتی به کسی «زخم» وارد می‌شود، این زخم در حقیقت متوجه «معنی» است؛ مقصود از معنی، آن خوی بد، آن ناخالصی یا آن صفت ناپسندی است که در باطن فرد لانه کرده است. او در دفتر سوم مثنوی همین نکته را با حکایتی روشن‌تر توضیح می‌دهد. مردی را به خاطر کتک زدن یتیمی سرزنش می‌کنند و او در پاسخ می‌گوید: «گفت او را کی زدم ای جان و دوست / من بر آن دیوی زدم کو اندر اوست.» او مدعی است که هدفش شخص یتیم نبوده، بلکه قصد راندن دیو (یعنی خصلت بد) از وجود آن کودک را داشته است.

بیت حاضر نیز همین ایده را با یک تمثیل ملموس‌تر تکرار می‌کند: «چوب بر گرد اوفتد نه بر نمد». وقتی چوبی بر فرشی خاکی می‌زنید، هدف شما آسیب رساندن به خود فرش (نمد) نیست، بلکه مقصودتان زدودن گرد و غبار است. این گرد و غبار نمادی از «خوی بد» است که روح را آلوده می‌کند. بنابراین، هر «زخمی» که می‌رسد، چه از جانب قضا و قدر الهی و چه از سوی انسان‌های حکیم، اگرچه به ظاهر سخت و دردناک است، اما هدفش ریشه‌کن کردن آن ناخالصی‌هاست، نه نابودی اصل و ذات پاک انسان.

این فهم از «زخم» و «عقوبت»، آن را از انتقام‌جویی صرف جدا می‌سازد و به عملی پاک‌کننده و هدایت‌بخش تبدیل می‌کند. از این منظر، حتی سخت‌ترین اتفاقات زندگی نیز می‌توانند معنایی تعلیمی و پالایش‌گر داشته باشند، زیرا هدف نهایی، نه رنجاندن، که پاک کردن «گرد» از وجود «نمد» اصلی ماست.

نکات کلیدی

  • زخم و عقوبت همیشه متوجه ذات فرد نیست، بلکه به خصلت‌های ناپسند او نشانه رفته است.
  • عدالت الهی و حتی رفتارهای حکیمانهٔ انسانی، قصد تنبیه محض ندارند، بلکه هدفشان پالایش و اصلاح است.
  • انسان باید همواره به دنبال شناسایی و زدودن «گرد» (خوی بد) از «نمد» (جان) خویش باشد.
  • مولانا تعریف عدالت را از یک عمل ظاهری به یک عمل باطنی و هدفمند ارتقاء می‌دهد.
  • هر رنجی که در ظاهر وارد می‌شود، می‌تواند باطناً فرصتی برای پاکسازی و رشد باشد.

Sources: d6-s59 · 03:57:37 d6-s59 · 04:02:15 d6-s59 · 04:08:40

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.