قرائت دفتر ۶ بخش ۸۵ - حکایت تعلق موش با چغز و بستن پای هر دو به رشته‌ای دراز و بر کشیدن زاغ موش را و معلق شدن چغز و نالیدن و پشیمانی او از تعلق با غیر جنس و با جنس خود ناساختن بیت ۲۶۴۷

M6:2647 — چون شد آدم مظهر وحی و وداد / ناطقهٔ او علم الاسما گشاد

چون شد آدم مظهر وحی و ودادناطقهٔ او علم الاسما گشاد
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2647

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنگاه که آدم مظهر وحی و دوستی (خداوند) شد، نیروی ناطقهٔ او دانش نام‌ها را گشود. معنا: این بیت نشان می‌دهد که چگونه پذیرش وحی و دوستی خداوند، به آدم قابلیت شناخت عمیق و بیان حقایق هستی را بخشید.

شرح

مولانا در این بیت به مقام ممتاز آدم و حکمت نهفته در سرشت او اشاره می‌کند. می‌فرماید آنگاه که آدم، برخلاف شیطان، مظهر وحی و وداد الهی گشت، «ناطقه» یا همان قوهٔ گویایی و فهم او، «علم الاسماء» را گشود. اینجا باید تأکید کنم که تفاوت آدم با شیطان، در «وداد» اوست. شیطان «مظهر خصومت با خداوند» بود و با استکبار و اعتراض، راه خویش را کج کرد؛ اما آدم، حتی در پی «عصیان» خود، از در دوستی با پروردگار درآمد و اعتراض نکرد. همین واداد، گشودگی او را به روی وحی الهی ممکن ساخت. در این طریق، آدم نه در مقابل پروردگار، بلکه در مقام پذیرش و همدلی قرار گرفت و این خود، گشودنِ راهِ دانش بود.

اما «علم الاسماء» به چه معناست؟ بی‌تریدید مولانا مرادش از «نام‌ها»، نام‌های قراردادی و سطحی اشیا نیست. اینکه خدا به آدم یاد داده باشد که این «آب» است و آن «خاک»، چه فضیلتی دارد؟ این را از خود مثنوی می‌آموزیم که «نام هر چیزی آنچنان که هست آن». یعنی حقیقت و ماهیت باطنی اشیاء. مثل آنکه به آدم حقیقت آب (H2O) یا ماهیت انرژی‌گون ماده را آموخته باشند، نه صرفاً واژه‌هایی که ما برای تسهیل تفاهم به کار می‌بریم. به قول حکما، «الاسم هو المسمی». اسم حقیقی، تجلی مسماست؛ نشان‌دهندهٔ ذات و خواص آن است. ناطقهٔ آدم آنچنان گشوده شد که می‌توانست با رؤیت هر شیء، نامی برای آن بگوید که ماهیت و خاصیت حقیقی آن را آشکار سازد، نه نام‌های مجازگونه و مبالغه‌آمیز ما. اینجاست که آدم، به دلیل همین وداد و گشودگی‌اش به وحی، به زبانی دست می‌یابد که می‌تواند به گونه‌ای «فاش» از «خاصیت و ماهیت» اشیاء سخن بگوید؛ زبانی که بر مسما منطبق است و در خود هیچ کژگویی یا مبالغه‌ای ندارد. در این فرایند، ناطقهٔ آدم خود به واسطه‌ای شفاف برای بیان حقیقت هستی بدل می‌شود، بی هیچ گرد و غباری از جانب فریب یا خطا.

نکات کلیدی

  • آدم، با پذیرش وحی و دوستی (وداد) با خداوند، از اعتراض و استکبار شیطان فاصله می‌گیرد.
  • ناطقهٔ آدم، گنجینهٔ «علم الاسماء» را می‌گشاید که بیانگر توانایی او در درک و نام‌گذاری حقایق باطنی اشیاء است.
  • «علم الاسماء» نه دانش نام‌های قراردادی، بلکه شناخت ماهیت و خواص حقیقی هر چیز است؛ همان معنای «الاسم هو المسمی».
  • این بیت نشان می‌دهد که چطور گشودگی قلب به عشق الهی، کلید گشایش عمیق‌ترین لایه‌های معرفت و بیان حقیقت می‌شود.

Sources: d6-s61 · 47:55 d6-s61 · 49:02 d6-s61 · 50:47 d6-s61 · 52:03 d6-s61 · 53:10 d6-s61 · 54:30

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.