قرائت› دفتر ۶› بخش ۸۵ - حکایت تعلق موش با چغز و بستن پای هر دو به رشته‌ای دراز و بر کشیدن زاغ موش را و معلق شدن چغز و نالیدن و پشیمانی او از تعلق با غیر جنس و با جنس خود ناساختن› بیت ۲۶۴۸

M6:2648 — نام هر چیزی چنانک هست آن / از صحیفهٔ دل روی گشتش زبان

نام هر چیزی چنانک هست آناز صحیفهٔ دل روی گشتش زبان
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2648

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نام هر چیزی، آن‌گونه که حقیقتش هست، از صحیفهٔ دل آدم برخاست و بر زبانش جاری گشت. معنا: این بیت به تعلیم «علم‌الأسماء» به آدم اشاره دارد؛ یعنی آدم نه فقط اسامی قراردادی، بلکه حقیقت و ماهیت اشیاء را از دل خویش دریافت و بر زبان آورد.

شرح

من این بیت را شاهدی قاطع برای فهم خاص مولوی از تعلیم «علم‌الأسماء» به آدم می‌دانم. سخن از نام‌گذاری عادی و قراردادی نیست، که در هر زبانی نامی دیگر دارد و فضل چندانی هم در آن نیست. مولوی می‌گوید «نام هر چیزی چنانک هست آن»، یعنی اسمی که عین مسما و حقیقت آن چیز باشد. این معرفتی است که از «صحیفهٔ دل» آدم برمی‌خیزد و بر زبانش جاری می‌شود؛ نه اینکه اسامی را از خارج به او تلقین کرده باشند. این یعنی آدم ماهیت و خاصیت حقیقی اشیاء را می‌دید و زبانی که می‌گفت، آینهٔ آن رؤیت باطنی بود. مثل اینکه خداوند به او حقیقت علمی آب (H2O) یا ماهیت انرژی را آشکار کرده باشد، نه صرفاً واژهٔ «آب» یا «انرژی» را. در اینجا، مولانا به این نکتهٔ مهم اشاره می‌کند که زبان آدم، در آن مقام قدسی، "اسم" را چنان به کار می‌گرفت که نمایانگر "مسما" بود. لذا اسم، صرفاً نشانی دال بر مسما نبود، بلکه خودِ مسما را هویدا می‌کرد. این تعبیری است که در حکمت و عرفان ما نیز سابقه دارد، آنجا که می‌گویند «الاسم هو المسمی»؛ یعنی اسم حقیقی، چیزی جز خود مسما نیست. در سنت عرفانی ما، حتی خود ما نیز، هر یک از موجودات، اسم خداوندیم، زیرا نشانه و مظهر او هستیم. مولانا با ظرافتی مثال‌زدنی، تفاوت این نام‌گذاری حقیقی را با نام‌گذاری‌های قراردادی و گاه گمراه‌کنندهٔ ما آشکار می‌کند. او می‌گوید: «آنچنان نامی که اشیاء را سزد / نه چنان که هیز را خواند اسد». یعنی آدم نامی بر هر چیز می‌نهاد که کاملاً شایستهٔ آن شیء و منطبق بر حقیقتش بود. نه مثل ما که گاهی از روی مبالغه یا چاپلوسی، به کسی که «هیز» (یعنی ضعیف و فاقد صفات مردانه) است، لقب «شیرمرد» می‌دهیم. این‌ها کج‌گویی‌ها و کج‌روی‌های زبان ماست که از حقیقت دور است. اما زبان آدم، حقیقت را بی‌پرده فاش می‌کرد و خاصیت و ماهیت اشیاء را در خود حمل می‌نمود. این نشان می‌دهد که در تعلیم الهی، سخن از معرفت عمیق هستی‌شناختی و شهود باطنی بود، نه صرفاً فراگیری واژگان.

نکات کلیدی

  • تعلیم «علم‌الأسماء» به آدم، معرفتی عمیق از حقیقت و ماهیت اشیاء بود، نه صرفاً یادگیری واژگان.
  • نام‌هایی که آدم بر زبان می‌آورد، آینه‌ای از شهود قلبی او و عین مسما (حقیقت شیء) بودند.
  • این معرفت از «صحیفهٔ دل» آدم سرچشمه می‌گرفت، نه از تلقین بیرونی اسامی.
  • برخلاف نام‌گذاری‌های قراردادی ما، زبان آدم در مقام قدسی، حقیقت اشیاء را فاش می‌کرد و از هرگونه کج‌گویی و مبالغه دور بود.
  • در عرفان، هر موجودی «اسم» خداوند است، چرا که نشانه و مظهر اوست.

Sources: d6-s61 · 52:03:00 d6-s61 · 53:10:00 d6-s61 · 54:30:00

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.