قرائت دفتر ۶ بخش ۱۱ - مدافعهٔ امرا آن حجت را به شبههٔ جبریانه و جواب دادن شاه ایشان را بیت ۴۰۱

M6:401 — پس بگفتند آن امیران کین فنیست / از عنایتهاش کار جهد نیست

پس بگفتند آن امیران کین فنیستاز عنایتهاش کار جهد نیست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:401

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن امیران گفتند که این یک هنر و استعداد ذاتی است که از لطف و عنایات خداوند است و نه حاصل کار و کوشش خود شخص. معنا: این بیت، دیدگاه امیران در داستان سلطان و ایاز را بیان می‌کند که معتقدند زیرکی و کمال ایاز، نه از تلاش او، بلکه از موهبت و عنایت الهی است.

شرح

این بیت در بستر بحث پردامنه و همیشگی جبر و اختیار در مثنوی، و در خلال داستان سلطان و ایاز می‌آید. امیران در برابر هوشمندی و زیرکی ایاز، که محصول تدبیر و دقت او در امور است، این توجیه را پیش می‌آورند. آن‌ها می‌گویند که این کمالات، حاصل تلاش و کوشش ایاز نیست، بلکه یک «فنّ» یا موهبت ذاتی است که خداوند از سر لطف و عنایت به او بخشیده است. به تعبیر آن‌ها، این استعداد از «عنایت‌هاش» است؛ یعنی یک چشمه‌ای از الطاف الهی است که بدون کوشش اکتسابی، در وجود ایاز نهاده شده است. این نگاه، دقیقاً همان نگاه جبرمدارانه است که می‌کوشد نقش «کوشش» و «اجتهاد» را در ظهور کمالات انسانی نادیده بگیرد. مولانا، البته، نمی‌خواهد به ما بگوید که انسان کاملاً مجبور است. او دلش نمی‌خواهد که بار جبر را بر دوش ما بنهد و از اختیار ما بکاهد. هدف او در سرتاسر مثنوی، و به ویژه در این پاره از بحث، این است که «قدری از بار جبر بکاهد و بر وزن اختیار بیفزاید.» این بیت، در واقع، بازتاب‌دهندهٔ همان شبههٔ جبریانه است که در طول تاریخ اندیشه بشری مطرح بوده و مولانا می‌کوشد به آن پاسخی درخور دهد. مثال‌هایی که امیران می‌آورند، مانند «قسمت حق است مه را روی نغز / داده بخت است گل را بوی نغز»، همگی در تأیید همین دیدگاه است که زیبایی ماه یا بوی خوش گل، اموری ذاتی و موهبتی هستند که ربطی به سعی و تلاش خودشان ندارند و تنها از جانب خالق به آن‌ها عطا شده است. این بیت، به نوبهٔ خود، به ما یادآوری می‌کند که حتی در دربار سلطان، همواره کسانی بودند که از توجیهات جبری برای نادیده گرفتن نقش اراده و کوشش انسانی بهره می‌بردند.

نکات کلیدی

  • این بیت بازتابی از دیدگاه جبری‌مدارانه در مثنوی است.
  • امیران، کمالات ایاز را ناشی از عنایت الهی می‌دانند، نه تلاش فردی.
  • مولانا عموماً می‌کوشد نقش اختیار را پررنگ‌تر از جبر نشان دهد.
  • این دیدگاه بر ماهیت موهبتیِ استعدادها تأکید می‌کند، نه اکتسابی بودن آن‌ها.
  • حتی در بستر داستان‌ها، مولوی تضاد بین جبر و اختیار را به تصویر می‌کشد.

Sources: d6-s10 · 00:17:09 d6-s10 · 00:18:19 d6-s10 · 00:20:18

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.