M1:474 — جز توکّل جز که تسلیمِ تمام / در غم و راحت همه مکر‌ست و دام

这句诗出自一个故事，故事中一位狡猾的维齐尔为了从内部分裂基督徒，为十二个部落各自撰写了一部内容截然不同的“福音书”。鲁米借此罗列了各种看似虔诚、实则片面且相互矛盾的灵修观点，以此讽刺那些将灵性道路僵化为单一教条的人。

此节诗便是其中一部“福音书”的核心教义。它将“托靠”（Tawakkul，توكّل）与“顺服”（Taslīm，تسلیم）提升为唯一的正道，并否定所有其他方法与人类经验。它宣称，无论是沉浸于悲伤还是享受于安逸，只要缺乏这种绝对的信赖与顺服，人就落入了魔鬼的“骗局”（مکر）与“罗网”（دام）之中。这种极端的观点，在故事的上下文中，与其他“福音书”的教义——如强调苦修、或强调慷慨、或强调服务——形成鲜明对比。

鲁米的目的并非是赞同这一观点，而是要揭示：当一种深刻的灵性真理（如托靠）被孤立地、排他性地奉为圭臬时，它也会变成一个“陷阱”。真正的灵性道路是整体而圆融的，而这种“非此即彼”的教条主义正是纷争与偏见的根源。这句诗本身虽言辞激烈、充满虔诚，但在整个故事的框架下，它只是一个被操纵的、片面的真理。

این بیت یکی از نسخه‌های متناقضی را توصیف می‌کند که وزیر برای گمراه کردن مسیحیان نوشته بود. در این نسخه، راهِ نجات، نه در ریاضت و گرسنگی (جوع) و نه در بخشندگی (جود) خلاصه می‌شود، بلکه در یک حالتِ باطنی محض تعریف می‌گردد: «توکل» و «تسلیمِ تمام».

از این دیدگاه، هر عملی که از اراده‌ی شخصیِ سالک سرچشمه بگیرد، حتی اگر ظاهری معنوی داشته باشد، یک دام است. فرقی نمی‌کند آن عمل ریاضتی سخت باشد (غم) یا بخششی سخاوتمندانه (راحت)؛ تا زمانی که مبتنی بر اعتماد و تسلیم کامل به خداوند نباشد، نوعی «مکر» و خودفریبی است که انسان را از حقیقت دور می‌کند.

مولانا با قرار دادن این دیدگاه در کنار دیدگاه‌های کاملاً متضاد دیگر (مانند بیتی که بلافاصله بعد از این می‌آید و «خدمت» را واجب می‌داند)، نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با مطلق کردنِ یک جنبه از حقیقت و نادیده گرفتن جنبه‌های دیگر، پیروان یک دین را دچار سردرگمی و تفرقه کرد. هر یک از این طومارها، به تنهایی، حاوی نکته‌ای درست است، اما در کنار یکدیگر، مجموعه‌ای گمراه‌کننده را تشکیل می‌دهند.