M1:632 — عهد و پیمان می‌کنی که بعد ازین / جز که طاعت نبوَدم کاری گزین

مولانا در این بخش از مثنوی، در حال اثبات وجود «اختیار» در انسان است. او استدلال می‌کند که احساساتی مانند پشیمانی، شرم و توبه، خود بهترین گواه بر این هستند که ما در اعمال خود آزادیم و مجبور نیستیم.

یکی از قوی‌ترین مثال‌های او، وضعیت انسان در هنگام بیماری و رنج است. وقتی فردی بیمار می‌شود و خود را در برابر مرگ آسیب‌پذیر می‌بیند، ناگهان از غفلت بیدار می‌شود. در این حالت ضعف و اضطرار، زشتی گناهانش برایش آشکار می‌شود و به فکر جبران می‌افتد. این بیت دقیقاً به همین لحظه‌ی بیداری و توبه اشاره دارد: بیمار با خود و خدای خود عهد می‌بندد که اگر از این بحران نجات پیدا کند، دیگر مسیر گذشته را ادامه نخواهد داد و تنها به اطاعت از پروردگار خواهد پرداخت.

این پیمان، از نظر مولانا، نشان می‌دهد که انسان در اعماق وجود خود می‌داند که دو راه پیش رو دارد: راه طاعت و راه معصیت. و چون خود را قادر به «انتخاب» راه درست می‌بیند، چنین عهدی می‌بندد. اگر او معتقد به جبر بود و خود را اسیر سرنوشت می‌دید، چنین پیمانی برای تغییر مسیر زندگی بی‌معنا بود.