M1:635 — هر که او بیدارتر پُر دَردتر / هر که او آگاه تر رخ زردتر

مولانا در این بخش از مثنوی، در حال بحث دربارهٔ جبر و اختیار است. او به کسانی که با بی‌خیالی و برای توجیه گناهان خود ادعای جبری بودن می‌کنند، پاسخ می‌دهد. استدلال او این است که اگر کسی واقعاً عظمت و قدرت قاهرهٔ خداوند (جبر) را درک کند، این آگاهی او را به حالی از درد، نیاز و زاری می‌کشاند، نه به بی‌تفاوتی و غفلت.

پیش از این بیت، مولانا از مثال بیماری استفاده می‌کند: انسان وقتی بیمار می‌شود، از غفلت بیدار شده، به گناهان خود آگاه می‌شود و به سوی خدا بازمی‌گردد. پس «درد» وسیله‌ای برای «بیداری» است. این بیت، آن قاعده را به یک اصل کلی تبدیل می‌کند: هرچه میزان بیداری و آگاهی روحی یک فرد بیشتر باشد، درد و رنج او نیز عمیق‌تر خواهد بود. این درد، دردِ دوری از اصل، دردِ دیدن نقص‌های خود و دردِ درک عظمت خداوند است. «زردی چهره» نیز نشانهٔ بیرونی همین رنج و درد درونی است؛ علامتی از شب‌بیداری، ریاضت و سوختن در آتش عشق و معرفت.

بنابراین، این بیت تأکید می‌کند که آگاهی حقیقی، امری سهل و لذت‌بخش نیست، بلکه با رنجی ژرف همراه است و کسی که ادعای آگاهی دارد اما در غفلت و شادی سطحی به سر می‌برد، در واقع از حقیقت بی‌خبر است.