M2:1284 — خاک همچون آلتی در دست باد / باد را دان عالی و عالی‌نژاد

Rumi está desarrollando una metáfora central para distinguir entre la realidad sensible y la realidad espiritual. Los versos anteriores (1282-1283) introducen la idea de que el mundo visible (خاک, khāk, la tierra) es como el polvo danzando en el aire, una apariencia superficial (پوست, pūst, la cáscara), mientras que la fuerza invisible que lo mueve (باد, bād, el viento) es la esencia y el origen (مغز و اصل, maghz o aṣl, el meollo y la raíz).

Este pareado cristaliza esa idea. La «tierra» representa todo lo que percibimos con los sentidos: el cuerpo, el mundo material, las formas externas. Es pasiva, un mero «instrumento» (آلت, ālat). En cambio, el «viento» representa el espíritu, el alma, la influencia divina, la realidad invisible que anima y dirige el mundo material. Rumi nos instruye a reconocer la superioridad y nobleza de esta fuerza invisible, llamándola عالی (ʿālī, excelsa) y عالی‌نژاد (ʿālī-nezhād, de noble linaje), indicando su origen divino.

El verso prepara el terreno para la siguiente imagen, donde el ojo físico (el ojo de la tierra) solo ve lo material, mientras que se necesita un tipo diferente de visión, un «ojo que ve el viento», para percibir la realidad espiritual que es la verdadera causa de todo movimiento.

این بیت در ادامه‌ی تمثیل ابیات قبل، به مقایسه‌ی عالم ماده و عالم معنا می‌پردازد. مولانا می‌گوید جهان مادی که ما با حواس خود درک می‌کنیم (خاک)، در واقع منفعل و بی‌اختیار است و مانند ابزاری در دست یک نیروی برتر و نامرئی (باد) عمل می‌کند. این نیروی نامرئی، که همان عالم معنا، روح یا اراده‌ی الهی است، اصل و اساس همه چیز است و شأن و جایگاهی بسیار والاتر دارد.

در ابیات پیشین، مولانا جهان مادی را به «پوست» و جهان معنوی را به «مغز» تشبیه کرده بود. اینجا نیز همین تقابل را با تصویر خاک و باد ادامه می‌دهد. خاک، نماد جسم، ماده و هر آن چیزی است که به چشم می‌آید اما بی‌جان و تابع است. باد، نماد روح، معنا و نیروی محرکه‌ی پنهانی است که به این جسم جهت و حرکت می‌بخشد.

پیام اصلی این است که نباید فریب ظاهر را خورد و ارزش را در امور مادی و محسوس جستجو کرد. ارزش و اصالت حقیقی در آن نیروی معنوی و پنهانی نهفته است که گرداننده‌ی این جهان ظاهری است. بیت بعدی این ایده را تکمیل می‌کند و می‌گوید چشمی که فقط خاک را می‌بیند (چشم خاکی)، نگاهی سطحی دارد، اما برای دیدن «باد» (عالم معنا) به نوع دیگری از بینایی (چشم دل) نیاز است.