M2:8 — بلبلی زینجا برفت و بازگشت / بهر صید این معانی باز گشت

This couplet addresses the two-year hiatus between the first and second books of the Masnavi. Following the death of his wife, Rumi's chief disciple and amanuensis, Hossam al-Din Chalabi, withdrew into a state of spiritual mourning and ascension. Rumi describes this departure as a nightingale taking flight into the unseen realms. Now, Hossam al-Din has returned to resume the dictation of the Masnavi, but his spiritual state has matured. He comes back not merely as a singing nightingale, but as a royal falcon (bāz), equipped to hunt down the profound mystical meanings that will fill the subsequent volumes. Rumi employs a masterful pun here: the word bāz means both "return" and "falcon," perfectly capturing the dual nature of Hossam al-Din's reappearance.

این بیت با استفاده از یک بازی کلامی زیبا، بازگشت مولانا به سرودن دفتر دوم مثنوی را توصیف می‌کند. در مصراع اول، مولانا خود را به «بلبلی» تشبیه می‌کند که مدتی خاموش بوده و نغمه‌سرایی نمی‌کرده است («زینجا برفت»). این اشاره به وقفه‌ای است که پس از اتمام دفتر اول و به دلیل اندوه حسام‌الدین چلبی در سرودن مثنوی پیش آمد. اکنون آن بلبل بازگشته است («بازگشت»).

مصراع دوم، این بازگشت را به گونه‌ای دیگر تصویر می‌کند. کلمه‌ی «بازگشت» به دو جزء «باز» (پرنده‌ی شکاری) و «گشت» (شد، گردید) تجزیه می‌شود. مولانا می‌گوید این بازگشت صرفاً یک رجعت ساده نیست، بلکه تبدیلی قدرتمند است. بلبل نغمه‌خوان، اکنون به یک «باز» تیزچنگ و بلندپرواز تبدیل شده تا «معانی» و حقایق معنوی را که در اوج آسمان‌ها هستند، شکار کند و برای مخاطبان به ارمغان آورد. این استعاره، از سرگیری مثنوی را نه یک تکرار، بلکه شروعی دوباره با قدرتی بیشتر و عزمی راسخ‌تر برای کشف و بیان اسرار الهی نشان می‌دهد.