M3:1258 — از نظرگاهست ای مغز وجود / اختلاف مؤمن و گبر و جهود

مولانا در اینجا به یکی از مهم‌ترین مبانی فکری خود، یعنی «وحدت ادیان» و کثرت‌گرایی دینی (پلورالیسم) اشاره می‌کند. او معتقد است که حقیقت اصلی که پیامبران عرضه کرده‌اند، یکی است؛ مانند نوری واحد که از چراغ‌ها و شیشه‌های گوناگون می‌تابد. در ابیات قبل، او هشدار می‌دهد که تمرکز بر «شیشه» (ظواهر دین، شریعت‌ها، پیامبران مختلف) باعث می‌شود انسان دچار دوگانگی و کثرت‌بینی شود، اما اگر نگاه را به «نور» (حقیقت واحد الهی) بدوزد، از این تفرقه‌ها رها می‌شود.

این بیت نتیجهٔ آن تمثیل است. مولانا خطاب به «مغز وجود» یعنی انسانِ آگاه، می‌گوید که اختلاف میان مؤمن، گبر (زرتشتی) و جهود (یهودی) یک اختلاف ذاتی و حقیقی نیست، بلکه صرفاً به «نظرگاه» و منظر آنان بازمی‌گردد. هر گروه از زاویه‌ای به آن حقیقت واحد می‌نگرد و به همین دلیل آن را متفاوت می‌بیند. از دید مولانا، کسی که پیامبران و ادیان را متعدد و در تضاد با یکدیگر می‌بیند، گویی دچار دوبینی و لوچی (اَحوَل) است و باید چشم باطن خود را درمان کند تا بتواند وحدت حاکم بر حقیقت را ببیند.