M5:3097 — گاو چون معذور نبود در فضول / صاحب گاو از چه معذورست و دول

این بیت بخشی از استدلال طولانی مولانا علیه باور به جبر مطلق است. او در اینجا از یک مثال ساده و ملموس استفاده می‌کند تا پوچ بودن عذر جبریون را نشان دهد. در بیت قبل اشاره شد که اگر گاوی از زیر یوغ شانه خالی کند، او را می‌زنند و کسی نافرمانی‌اش را نمی‌پذیرد. این بیت آن استدلال را به نقطۀ اوج خود می‌رساند.

منطق مولانا روشن است: ما در زندگی روزمره برای حیوانات نیز میزانی از مسئولیت قائلیم و در برابر سرکشی، آنها را تنبیه می‌کنیم. هیچ‌کس نمی‌پذیرد که گاو «مجبور» به لگد زدن یا فرار کردن بوده است. حال، اگر برای یک حیوان که از عقل و اختیار کامل بی‌بهره است، عذری نمی‌تراشیم، چگونه انسان که «صاحب گاو» و اشرف مخلوقات است و از نعمت اختیار و آگاهی برخوردار است، می‌تواند ادعا کند که در گناهانش مجبور بوده و مسئولیتی ندارد؟

کلمۀ «دول» در پایان بیت، که به معنای «دلاور» یا «پهلوان» است، لحنی کنایه‌آمیز و تحقیرآمیز دارد. مولانا با این خطاب، فرد جبری را به سخره می‌گیرد و می‌گوید: «ای پهلوان میدان بحث و جدل، این چه استدلال سستی است که برای خودت اختیاری کمتر از گاو قائل هستی؟» این بیت نشان می‌دهد که پذیرش اختیار و مسئولیت، امری بدیهی و منطبق با تجربۀ زیستۀ همگان است و انکار آن، فرار از حقیقت و نوعی تناقض‌گویی است.