Lue Daftar 6 Prinssien lähtö isänsä valtakuntiin heidän jätettyään hyvästit kuninkaalle, ja kuninkaan toistama testamentti hyvästien aikaan, ja niin edelleen. Säepari 3675

M6:3675 — ما پی گل سوی بستان‌ها شده / گل نموده آن و آن خاری بده

ما پی گل سوی بستان‌ها شدهگل نموده آن و آن خاری بده
✦ Renderöi tämä beyt kielellä Suomi

M6:3675

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — hänen nauhoitetuista Masnavi-luennoistaan

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ما به امید یافتن گل، سوی باغ‌ها رفتیم؛ آن [چه گمان می‌بردیم گل است] خود را نمایاند و [سپس] خاری به ما داد. معنا: این بیت به بی‌ثمریِ جستجوی علل ظاهری اشاره دارد؛ ما به سوی آنچه خوب می‌پنداریم می‌رویم، اما نتیجه‌ای جز ناکامی و درد نمی‌یابیم، زیرا از دست پنهان سوار غیبی بی‌خبر مانده‌ایم.

شرح

این بیت در ادامهٔ تمثیل بلند و پرمعنای مولانا دربارهٔ «اسب بی‌عذار» و «سوار غیبی» می‌آید و یکی از عمیق‌ترین معرفت‌های او را در باب علیت و تدبیر الهی آشکار می‌کند. ما، انسان‌ها، غالباً در پیِ یافتن «گل»ی به «بستان‌ها» می‌رویم؛ یعنی در طلب آسایش، حل مشکلات، یا رسیدن به آرزوهایمان، چشم به علل و اسباب ظاهری می‌دوزیم و در همین دایرهٔ محدود به جستجو می‌پردازیم. ما فکر می‌کنیم اگر فلان کار را انجام دهیم، یا به فلان جا برویم، آن «گل» را خواهیم یافت؛ گویی که سرنوشتِ امور در دست خود ماست و با «اسب بی‌عذارِ» ادراکمان می‌توانیم راه را بیابیم.

اما مولانا به‌صراحت می‌گوید: «گل نموده آن و آن خاری بده». آنچه در ابتدا خود را چون گلی زیبا و دلگشا نشان می‌دهد، در نهایت خاری تلخ و گزنده از آب درمی‌آید. این تجربهٔ دردناک و ناامیدکننده، نتیجهٔ غفلت ما از «سوار»ی است که بر پشت این «اسب» طبیعت نشسته و زمام امور را در دست دارد. طبیبانی که تنها به کالبد کنیزک بیمار نگاه می‌کنند، یا دانشمندانی که فقط در علل طبیعی کاوش می‌کنند، همچون اسبی بی‌افسارند که تنها دردِ لگام در دهان یا زخمِ سُم خود را می‌بینند، اما از دست چابک و استادکارِ سوار غافل‌اند. این اسب هرچند با لگام می‌راند و با سم می‌رود، اما این سوار است که او را به این سو و آن سو می‌کشد و راهبر اوست.

بنابراین، «ما پی گل سوی بستان‌ها شده» نماد تلاش‌های بشری است که تنها به ظواهر و اسباب مادی تکیه دارد، و «گل نموده آن و آن خاری بده» نماد بی‌ثمری و سرخوردگی ناشی از نادیده گرفتن تدبیر پنهان الهی است. این «مکر یزدان» – که در اینجا به معنای تدبیر و حکمت عمیق الهی است – از دیدِ کسانی که «بندهٔ سبب» گشته‌اند و به علیت‌های عرضی چسبیده‌اند، محتجب می‌ماند. اینجاست که مولانا با غزالی در «تهافت الفلاسفه» هم‌صدا می‌شود؛ آنجا که غزالی در پی اثبات عدم علیت طبیعی و تأکید بر قدرت بی‌واسطهٔ خداوند است، و بعدها کانت با دیدگاه معرفت‌شناسانهٔ خود، همین نکته را تکرار می‌کند که بسیاری از پیوستگی‌ها و علیت‌هایی که ما در طبیعت می‌بینیم، نه از خودِ طبیعت، بلکه از ذهنِ ما سرچشمه می‌گیرد که آن را بر جهان تحمیل می‌کند. مولانا نیز چنین جهان‌بینی‌ای را ارائه می‌دهد: طبیبان و طبیعت‌شناسان، در دلِ عللِ طبیعی جستجو می‌کنند و «اسب» را می‌بینند اما «سوار» را نمی‌بینند، غافل از آنکه «جنبنده»ای هست که «جنباننده‌ای» دارد.

نکات کلیدی

  • بشر غالباً در جستجوی خیر، فریب ظواهر و علت‌های سطحی را می‌خورد و از تدبیر غیبی غافل می‌ماند.
  • آنچه در نگاه اول گُل می‌نماید، ممکن است در نهایت خاری دردناک باشد، نتیجه‌ای که از غفلت ما از سوار اصلی می‌آید.
  • مولانا طبیعت‌شناسان و اهل اسباب را به اسب بی‌افساری تشبیه می‌کند که تنها درد لگام را حس می‌کند، اما از سوار خود بی‌خبر است.
  • نقد علیت طبیعی در این بیت بازتابی از اندیشه‌های اشعری (چون غزالی) و حتی الهامات کانتی در باب نقش ذهن در ادراک جهان است.
  • ناکامی‌ها و خارهای زندگی ما، دعوتی است برای فراتر رفتن از علل ظاهری و نگریستن به دست پنهان مدبر عالم.

Sources: d6-s81 · 41:05:00 d6-s81 · 42:58:00 d6-s81 · 51:56:00

به زبانِ تو — Oma kielesi · AI

Keskustelu — Kysy tästä säeparista – vastaukset Masnavista, jokainen säe viitattuna

Keskustelusi säilyy tällä laitteella, ellet jaa sitä.

Mitä lukijat kysyivät

Kysymyksiä ei ole vielä jaettu – omasi voisi olla ensimmäinen.