Lue› Daftar 6› Tarina Imru' al-Qaisista, joka oli arabikuningas ja erittäin kaunis ulkonäöltään, aikansa Joosef. Arabinaiset, kuten Zuleikha, kuolivat hänen peräänsä, ja hän oli luonnostaan runoilija: ”Pysähtykäämme ja itkekäämme rakkaan muiston ja asuinpaikan vuoksi.” Kun kaikki naiset etsivät häntä sieluistaan, oli outoa, miksi hän lauloi gazeleita ja valitti. Ehkä hän tiesi, että kaikki nämä olivat kuvallisia kuvia, jotka oli piirretty maan laudoille. Lopulta tämä Imru' al-Qais sai sellaisen tilan, että hän pakeni keskiyöllä valtakunnasta ja lapsestaan, kätki itsensä kerjäläisen kaapuun ja meni toisesta valtakunnasta toiseen etsien sitä, joka on ylevöity valtakunnasta: ”Hän antaa armonsa kenelle tahtoo”, ja niin edelleen.› Säepari 4009

M6:4009 — صورت آواز مرغست آن کلام / غافلست از حال مرغان مرد خام

صورت آواز مرغست آن کلامغافلست از حال مرغان مرد خام
✦ Renderöi tämä beyt kielellä Suomi

M6:4009

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — hänen nauhoitetuista Masnavi-luennoistaan

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گفتار (مدعیان) تنها شکل و آواز مرغ است؛ حال آنکه مردِ ناپخته از حقیقت (حال و هویت) آن مرغان غافل است. معنا: مولانا در این بیت توضیح می‌دهد که چگونه مدعیان دروغین از زبان عارفان استفاده می‌کنند، بی‌آنکه از حقیقت و باطن آن کلمات و حالات آگاه باشند؛ آن‌ها تنها صورت ظاهری را درک می‌کنند.

شرح

ما در این بیت با یکی از دقیق‌ترین نقدهای مولانا بر مدعیان و ظاهرگرایان روبرو هستیم. این نکته، که چگونه زبان اهل باطن، که خود زبان رمز و کنایه و اشارت است، توسط عوام و مدعیان به صرفِ ظاهر کلمات فروکاسته می‌شود، در سراسر مثنوی حضوری پررنگ دارد.

مولانا پس از بحث از دو پادشاهی که رازهای خود را با کنایه و پنهانی می‌گفتند، به سراغ «لسان الطیر» می‌آید. این اصطلاح، بی‌شک ما را به قرآن و داستان سلیمان نبی سوق می‌دهد که خداوند به او «منطق الطیر» آموخته بود. اما منظور مولانا از «مرغان» در اینجا، مرغان هوایی عادی نیستند؛ بلکه «طیور من لدن» یعنی مرغان لدنی و الهی‌اند که زبانشان، زبان رمز و اشارت است. عارفان و واصلان، با چنین زبانی سخن می‌گویند. این همان معنایی است که غزالی نیز در «احیاءالعلوم» بدان اشاره کرده است؛ عارفان با زبان رمز با یکدیگر سخن می‌گویند، زبانی که بیگانگان از فهم آن عاجزند.

اما فاجعه از آنجا آغاز می‌شود که «عوام» و «مرد خام» پا به میدان می‌گذارند. اینان، اصطلاحات و کلمات عارفان را می‌آموزند، اما تنها «صورت آواز مرغ» را می‌شنوند. به تعبیر مولانا، آن‌ها برای خود «طمطراق و سروری» فراهم می‌آورند و «لاف شیخی» می‌زنند. یعنی به جای آنکه به معنای واقعی و باطنی این کلمات وقوف داشته باشند، تنها ظاهر آن‌ها را به کار می‌برند تا برای خودشان مکسب و منصب ایجاد کنند. «غافل است از حال مرغان مرد خام». مرد خام، از «حال» و «حقیقت درونی» آن مرغان لدنی و از آن رمزها بی‌خبر است. او در ظاهر می‌ماند و از باطن و راز عبور نمی‌کند. مولانا پیش‌تر نیز اشاره کرده بود که در ظاهر، آواز نی ممکن است «شکایت» به نظر آید، اما در باطن، «حکایت» از سرّ فراق است؛ مرد خام، شکایت را می‌شنود و از حکایت بی‌خبر می‌ماند.

مولانا این مدعیان را به «دیو» تشبیه می‌کند که برای مدتی بر تخت سلیمان می‌نشیند و خود را سلیمان می‌نمایاند. او «علم مکر» دارد، یعنی حیله‌گری و حقه‌بازی را خوب بلد است، اما از آن «علمنا منطق الطیر» که خداوند به سلیمان عطا کرده بود، بی‌بهره است. این «دیو»، هرگز نمی‌تواند «غیر» نباشد؛ بیگانه است و سلیمان واقعی نیست. سخن او، همانند آن دیو است که شبیه سلیمان می‌ایستد، اما در باطن خالی از آن حضور الهی است. این نقدی جدی است بر شیوخ دروغینی که در زمان مولانا نیز کم نبودند و او بارها و بارها مردم را از آنان برحذر می‌داشت.

در نگاه مولانا، راز و حقیقت را باید با کنایه گفت، زیرا «راز جز با رازدان انباز نیست» و «راز اندر گوش منکر راز نیست». کسی که این زبان رمز را نمی‌فهمد، تنها به ظواهر می‌چسبد و از مغز معنا محروم می‌ماند. این مرد خام، همانند کسی است که وقتی سخن از «زبان مرغان» می‌شنود، به مرغ و طوطی و بلبل فکر می‌کند، چرا که «طیور من لدن» را ندیده است. این نشان از نارسایی ادراک او دارد، نه از نادرستی زبان عارف. در حقیقت، هرگونه گفتار از عالم غیب و معنی، لباس صورت بر تن می‌کند، اما آنکه تنها به صورت می‌چسبد، از بی‌صورتیِ معنا غافل می‌ماند. این همان است که در دیگر جاها از آن با تعبیر «بی‌صورتی» یاد می‌کنم؛ حقیقت مانند آب بی‌رنگ است، اما در هر ظرفی، رنگ آن ظرف را می‌گیرد. مرد خام، رنگ را می‌بیند و از آب بی‌رنگ بی‌خبر می‌ماند.

نکات کلیدی

  • زبان عارفان، زبان رمز و کنایه است؛ «لسان الطیر» نه مرغان هوایی، بل طیور لدنی و الهی را نمایندگی می‌کند.
  • «مرد خام» تنها ظاهر کلمات (صورت آواز مرغ) را می‌شنود و از معنای باطنی (حال مرغان) غافل است.
  • مولانا مدعیان دروغین را به دیوی تشبیه می‌کند که علم مکر دارد، اما از علم لدنی بی‌بهره است.
  • درک حقیقت مستلزم عبور از صورت به معنا و از ظاهر به باطن است.
  • گفتار از عالم غیب، همواره لباس صورت می‌پوشد، اما اهل بینش به بی‌صورتیِ معنا می‌رسند.

Sources: d6-s89 · 00:48:35 d6-s89 · 00:52:14 d6-s89 · 00:58:38 s09 [04:40] s04 [~beyt 600] s03 [M1:1 text]

❋

به زبانِ تو — Oma kielesi · AI

❋

Keskustelu — Kysy tästä säeparista – vastaukset Masnavista, jokainen säe viitattuna

Keskustelusi säilyy tällä laitteella, ellet jaa sitä.

Mitä lukijat kysyivät

Kysymyksiä ei ole vielä jaettu – omasi voisi olla ensimmäinen.