Lire› Livre 1› Préambule› Verset 8
M1:8 — تن ز جان و جان ز تن مستور نیست / لیک کس را دیدِ جان دستور نیست
M1:8
شرحِ سروش — tiré de ses conférences enregistrées sur le Masnavi
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: تن از جان و جان از تن پنهان نیستند، اما هیچکس را اجازهٔ دیدن جان نیست.
معنا: مولانا در این بیت میگوید که روح و جسم از یکدیگر جدا نیستند و پنهان نمیمانند، اما با این حال، ما قادر به درک مستقیم و دیدن جان نیستیم و به این رؤیت دستوری نداریم.
شرح
ببینید، مولانا در این بیت به یک نکتهٔ بسیار اساسی و ژرف در هستیشناسی انسان اشاره میکند. او میگوید: «تن ز جان و جان ز تن مستور نیست / لیک کس را دید جان دستور نیست». این یک پارادوکس ظاهری است؛ چگونه ممکن است چیزی از دیگری پنهان نباشد، اما در عین حال، توان دیدن آن را نداشته باشیم؟
من قویاً معتقدم که مولانا در اینجا به این واقعیت اشاره دارد که جان و تن، دو جوهر یا دو عنصر کاملاً از هم بریده و بیگانه نیستند، بلکه در یک وحدت و پیوستگی عمیق زیست میکنند. اما ما انسانها، بهرغم این نزدیکی و عدم استتار، از درک مستقیم و بیواسطهٔ جان محرومیم. معرفت ما به جان، همواره از طریق تن صورت میگیرد. ما بیش از آنکه «جانشناس» باشیم، «تنشناس» هستیم؛ هم خودمان را از روی تنمان میشناسیم و هم دیگران را. این غفلتی است که باید از آن گذر کنیم.
جان، بیهیچ تردیدی، اصل است و بدن فرع. این همان حقیقتی است که مولانا در جای دیگر با تمثیل دریا و کف آن بیان میکند: «کف دریاست صورتهای عالم / ز کف بگذر اگر اهل صفایی». تمام صورِ عالم، از جمله بدن ما، کفهایی هستند بر روی دریای مواج جان. این جهانِ باصورت از بیصورت پدید آمده است. فلاسفهای چون توماس نیگلِ آتئیست اما روشنبینِ معاصر نیز در کتاب «ذهن و کیهان» به این نکته میرسد که برای تبیین جهان، باید گونهای از شبهخودآگاهی را در عمق ماده فرض کرد که به جانهای فردی منجر میشود؛ این دیدگاه قرابت شگفتانگیزی با panpsychism (زندهانگاری عالم) مولانا دارد.
بگذارید تصریح کنم، وقتی مولانا از جان سخن میگوید، منظورش آن جوهر نامتعینِ دکارتی نیست که در غدهٔ صنوبری جای گرفته باشد! خیر. رابطهٔ جان و تن، رابطهای مکانمند نیست. جان در بدن نیست، بلکه با بدن است؛ درست همانطور که زمان در جهان نیست، بلکه با جهان است. جان، همچون آگاهی و مجموعهای از ارزشها، در کنار و همراه بدن عمل میکند. «جان نباشد جز خبر در آزمون / هر که را افزون خبر، جانش فزون»؛ جان، همان آگاهی است، و هر چه آگاهی افزون شود، جان گستردهتر میگردد.
اگر ما بدن را فرع و جان را اصل بدانیم، آنگاه رفتار ما با بدن تغییر میکند. بدن را نه برای لذتطلبی صرف، بلکه همچون ابزاری برای تعالی جان و تربیت آن به کار میگیریم. رسیدن به مقام «دیدِ جان» شاید برای همگان میسر نباشد، اما «جان شدن» و از طریق جان، جان را شناختن، مسیری است که مولانا پیش پای ما میگذارد. این بیت، ندایی است برای عبور از تنشناسی و ورود به عرصهٔ جانشناسی.
نکات کلیدی
- روح و جسم در ذات خود از یکدیگر پنهان نیستند، اما ما اجازهٔ دیدن مستقیم و بیواسطهٔ جان را نداریم.
- جان اصل است و بدن فرع؛ کالبد فیزیکی، کفی است بر روی دریای بیکران روح.
- رابطهٔ روح و بدن مکانمند نیست؛ جان در بدن جای ندارد، بلکه با بدن است، درست مثل نسبت زمان با کیهان.
- علم امروزی (ماتریالیسم) بدن را اصل میداند، اما مولانا با دیدگاهی زندهانگارانه (panpsychism) جان را محور هستی میشناسد.
- ما بیش از آنکه جان را بشناسیم، درگیر شناخت تن هستیم؛ این بیت دعوتی است برای گذار از تنشناسی به جانشناسی.
Sources: d1-s10 · 00:01:34 d1-s10 · 00:02:24 d1-s09 · 00:56:36 d1-s11 · 00:00:40
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: The body from the soul, and the soul from the body, are not hidden; Yet no one is granted the sight of the soul.
Meaning: Mawlana contends that the body and soul are intimately connected and not concealed from each other, but despite this proximity, humanity is not granted the direct vision or understanding of the soul's essence.
Explanation
Mawlana, in this profound couplet, touches upon a cornerstone of human ontology. He states: “The body from the soul, and the soul from the body, are not hidden; / Yet no one is granted the sight of the soul.” This appears to be a paradox: how can something be unhidden, yet beyond our sight?
I strongly contend that Mawlana here points to the truth that soul and body are not two utterly distinct and estranged entities, but rather coexist in a deep unity and continuum. Yet, despite this proximity and lack of concealment, we humans are deprived of direct and unmediated perception of the soul. Our knowledge of the soul is always mediated through the body. We are more ‘body-knowers’ (tan-shenas) than ‘soul-knowers’ (jan-shenas); we perceive both ourselves and others primarily through their physical forms. This is a heedlessness we must transcend.
Undoubtedly, the soul is the essence (asl) and the body is the subsidiary (farʿ). This is the very truth Mawlana expresses elsewhere with the metaphor of the sea and its foam: “The forms of the world are the sea’s foam; / Pass beyond the foam if you are of pure heart.” All worldly forms, including our bodies, are merely froth upon the surging ocean of the soul. This world of forms has emerged from the formless. Even contemporary atheist but insightful philosophers like Thomas Nagel, in his book Mind and Cosmos, arrive at the conclusion that to explain the universe, one must posit some form of proto-consciousness at the core of matter, which eventually leads to individual souls. This view bears a striking resemblance to Mawlana’s panpsychism, the notion of an ensouled cosmos.
Let me clarify, when Mawlana speaks of the soul, he is not referring to a Cartesian indeterminate substance residing in the pineal gland! No. The relationship between soul and body is not a spatial one. The soul is not in the body, but with the body; much as time is not in the cosmos, but with the cosmos. The soul, as consciousness and a repository of values, functions alongside and in conjunction with the body. As Mawlana says: “The soul is naught but awareness in trial; / He whose awareness increases, his soul expands.” The soul is awareness itself, and the more awareness grows, the more expansive the soul becomes.
If we truly consider the body as secondary and the soul as primary, our conduct towards the body transforms. We would then use the body not merely for pleasure-seeking, but as an instrument for the soul’s transcendence and cultivation. Achieving the station of ‘seeing the soul’ might not be accessible to all, but ‘becoming the soul’ and knowing the soul through it, is the path Mawlana lays before us. This couplet is a call to move beyond body-knowing and enter the realm of soul-knowing.
Key takeaways
- The soul and body are inherently unhidden from each other, yet we are not granted direct, unmediated vision of the soul.
- The soul is primary, and the body secondary; the physical form is merely foam upon the boundless ocean of the spirit.
- The relationship between soul and body is non-spatial; the soul does not reside in the body, but exists with it, much like time's relation to the cosmos.
- While modern materialism prioritizes the body, Mawlana, with a panpsychist worldview, identifies the soul as the core of existence.
- We are more engrossed in knowing the body than the soul; this couplet serves as an invitation to transition from body-knowledge to soul-knowledge.
Sources: d1-s10 · 00:01:34 d1-s10 · 00:02:24 d1-s09 · 00:56:36 d1-s11 · 00:00:40
به زبانِ تو — Votre langue · AI
The body and soul are intimately connected and not hidden from each other, yet human beings are not permitted to perceive the soul directly with their senses.
Rumi presents a seeming paradox: the soul and body are inseparably unified, yet the soul remains invisible to us. This isn't because the soul is hidden far away, but because our perception is limited. We are accustomed to knowing things through the physical body (tan), making us 'body-knowers' rather than 'soul-knowers'.
This couplet argues that the soul (jān) is the primary reality—the ocean—while the body is its secondary expression, like foam on the water. The relationship is not spatial; the soul is not located in the body any more than time is located in the universe. Rather, the soul is with the body, functioning as the consciousness and awareness that animates it. As Rumi states elsewhere, the soul is awareness itself.
By highlighting our inability to see the soul, Rumi critiques a purely materialistic focus on the physical form. He invites the reader to shift from 'body-knowing' to 'soul-knowing'—to understand that the body is an instrument for the soul's cultivation, not an end in itself. The ultimate goal is not just to 'see' the soul, which may be impossible, but to 'become' the soul by expanding one's awareness and living from that deeper reality.
- مستور
- mastūr: (Arabic loan) Concealed, hidden, veiled. It implies something is covered but nonetheless present.
- دیدِ جان
- dīd-e jān: Literally, 'the sight of the soul' or 'seeing the soul'. It refers to the direct, unmediated perception of the spiritual essence.
- دستور
- dastūr: In this context, it means permission, leave, command, or authority. The line means no one has been given the authority or permission to see the soul.
- جان
- jān: Soul, spirit, life, essence. A central concept in Rumi's thought, often contrasted with 'tan' (body).
- تن
- tan: Body, the physical form or frame. Often represents the material, transient aspect of human existence.
يقول مولانا في هذا البيت إن الروح والجسد ليسا منفصلين أو مخفيين عن بعضهما البعض، لكن رغم هذا القرب، لا نملك القدرة على إدراك الروح مباشرة أو رؤيتها.
يشير مولانا في هذا البيت إلى حقيقة وجودية عميقة حول الإنسان. يقول: «الجسدُ من الروحِ والروحُ من الجسدِ ليسَا بمستورَينِ / لكن ليسَ لأحدٍ إذنٌ برؤيةِ الروحِ». هذه مفارقة ظاهرية؛ فكيف يمكن لشيء ألا يكون مخفيًا، وفي الوقت نفسه لا نملك القدرة على رؤيته؟
يؤكد مولانا هنا أن الروح والجسد ليسا جوهرين منفصلين تمامًا وغريبين عن بعضهما، بل يعيشان في وحدة وتواصل عميقين. ومع ذلك، نحن البشر، على الرغم من هذا القرب وعدم الاستتار، محرومون من الإدراك المباشر وغير الوسيط للروح. معرفتنا بالروح تتم دائمًا عبر الجسد. نحن «عارفون بالجسد» أكثر منا «عارفين بالروح»؛ فنحن ندرك أنفسنا والآخرين في المقام الأول من خلال أشكالهم المادية. هذا غفلة يجب أن نتجاوزها.
الروح، بلا شك، هي الأصل، والجسد هو الفرع. هذه هي الحقيقة التي يعبر عنها مولانا في موضع آخر بمثل البحر وزبده: «صور العالم هي زبد البحر؛ / تجاوز الزبد إن كنت من أهل الصفاء». كل صور العالم، بما في ذلك أجسادنا، هي مجرد رغوة على محيط الروح المتلاطم. هذا العالم ذو الصورة قد نشأ من اللامُتَشَكِّل. حتى الفلاسفة المعاصرون الملحدون ولكن ذوو البصيرة مثل توماس ناغل، في كتابه «العقل والكون»، يصلون إلى استنتاج مفاده أنه لتفسير الكون، يجب افتراض شكل من أشكال الوعي الأولي في جوهر المادة، مما يؤدي في النهاية إلى أرواح فردية. هذا الرأي يحمل تشابهًا مدهشًا مع مفهوم مولانا عن وحدة الوجود الواعية (panpsychism).
عندما يتحدث مولانا عن الروح، لا يقصد ذلك الجوهر الديكارتي غير المحدد الذي يسكن الغدة الصنوبرية! لا. علاقة الروح بالجسد ليست مكانية. الروح ليست في الجسد، بل مع الجسد؛ تمامًا كما أن الزمان ليس في الكون، بل مع الكون. الروح، كوعي ومجموعة من القيم، تعمل جنبًا إلى جنب ومع الجسد. «الروح ليست إلا خبرة في الاختبار؛ / ومن زادت خبرته، زادت روحه»؛ الروح هي الوعي نفسه، وكلما ازداد الوعي، اتسعت الروح.
إذا اعتبرنا الجسد فرعًا والروح أصلًا، فإن سلوكنا تجاه الجسد يتغير. لن نستخدم الجسد لمجرد طلب اللذة، بل كأداة لسمو الروح وتزكيتها. قد لا يكون الوصول إلى مقام «رؤية الروح» متاحًا للجميع، لكن «أن تصبح الروح» وأن تعرف الروح من خلالها، هو المسار الذي يضعه مولانا أمامنا. هذا البيت دعوة لتجاوز معرفة الجسد والدخول إلى عالم معرفة الروح.
- مستور نیست
- ليس مخفيًا أو محجوبًا.
- دیدِ جان
- رؤية الروح أو إدراكها المباشر.
- دستور نیست
- ليس مأذونًا به، أو غير متاح، أو لا توجد قدرة عليه.
مولانا میگوید که روح و جسم کاملاً در هم تنیده و از یکدیگر پوشیده نیستند، اما با این وجود، انسان اجازه و توانایی دیدن مستقیم و بیواسطهٔ روح را ندارد.
مولانا در این بیت به یک پارادوکس ظاهری در هستی انسان اشاره میکند: چگونه ممکن است چیزی (جان) از چیز دیگر (تن) پنهان نباشد، اما همزمان نتوان آن را دید؟ پاسخ در این است که جان و تن دو جوهر جدا و بیگانه نیستند، بلکه در وحدتی عمیق به سر میبرند. با این حال، معرفت ما به جان همیشه از طریق تن صورت میگیرد. ما بیشتر «تنشناس» هستیم تا «جانشناس» و خود و دیگران را از روی کالبد فیزیکی میشناسیم.
از دیدگاه مولانا، جان اصل است و بدن فرع. او در جایی دیگر، صورتهای عالم (از جمله بدن) را به «کف دریا» تشبیه میکند و جان را به خودِ دریا. این جهانِ دارای صورت، از حقیقتی بیصورت پدید آمده است. این دیدگاه با نوعی «زندهانگاری عالم» (panpsychism) قرابت دارد که برای ماده نیز نوعی شبهآگاهی اولیه قائل است.
رابطهٔ جان و تن، رابطهای مکانی نیست؛ جان «در» بدن قرار ندارد، بلکه «با» بدن است، همانطور که زمان «در» جهان نیست، بلکه «با» جهان است. جان همان آگاهی است و هرچه آگاهی بیشتر شود، جان گستردهتر میگردد. بنابراین، این بیت دعوتی است برای فراتر رفتن از تنشناسی و ورود به عرصهٔ جانشناسی؛ یعنی به کار گرفتن بدن نه برای لذتجویی صرف، بلکه به عنوان ابزاری برای تعالی و تربیت روح.
- مستور
- پوشیده، پنهان، مخفی
- لیک
- ولی، اما، لیکن
- دیدِ جان
- دیدنِ جان، مشاهدهٔ روح، درک بیواسطهٔ حقیقتِ جان
- دستور
- اجازه، فرمان، اذن
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.