Lire Livre 6 Le blâme des vieilles traditions pour entraver le goût de la foi et être une preuve de la faiblesse de la sincérité, et le brigandage de cent mille idiots, comme elles avaient été le brigandage de cet eunuque, dont les moutons ne pouvaient passer et l'eunuque demanda au berger : « Ces moutons sont étranges, ils me font du mal », il répondit : « Ô homme, si tu as une veine d'homme en toi, ils te sont tous sacrifiés, et si tu es un eunuque, chacun d'eux est un dragon pour toi. » Il y a un autre eunuque qui, voyant les moutons, revient immédiatement sur son chemin, n'osant pas demander, craignant que s'il demande, les moutons ne se jettent sur lui et ne le mordent. Verset 205

M6:205 — زین دو ره گرچه همه مقصد توی / لیک خود جان کندن آمد این دوی

زین دو ره گرچه همه مقصد تویلیک خود جان کندن آمد این دوی
✦ Rendre ce beyt en Français

M6:205

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — tiré de ses conférences enregistrées sur le Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: با اینکه از این دو راه، سرانجام مقصد تویی، اما این دوگانگی و تردید، خودِ جان کندن است. معنا: مولانا در این بیت می‌گوید که حتی اگر هر دو راه به سوی خدا ختم شوند، رنج انتخاب و تردد میان آن دو، به مثابه جان کندن است.

شرح

این بیت در بستر ابیاتی می‌آید که مولانا از «دو شاخه اختیارات خبیث» و تردید حاصل از آن به درگاه حق فغان می‌کند. من بر این باورم که مولانا در اینجا یک نکتهٔ بسیار عمیق را مطرح می‌کند: آدمی که میان دو راه قرار می‌گیرد، حتی اگر هر دو راه نهایتاً به معشوق و مقصد نهایی ختم شوند، انتخاب میان آن‌ها برایش «جان کندن» است. این‌طور نیست که چون مقصد یکی‌ست، پس انتخاب هم آسان باشد؛ نه، این دودلی، این تردد، خودِ عذاب است.

مولانا از این «اختیار» که مایهٔ تحیر و «جان کندن» است، به خداوند پناه می‌برد. او نمی‌خواهد این اختیار را تقویت کند، که این خلاف نظر کسانی چون اقبال لاهوری است. بلکه می‌خواهد از آن رها شود. او آرزو می‌کند که به حالتی «ماقبل دوران اختیار» یا «فراتر از اختیار» برسد. او به صراحت می‌گوید: «ده امانم زین دو شاخه اختیار». این تمنا، یادآور آرزوی برخی صوفیه است که می‌خواستند همچون فرشتگان باشند؛ نیک، اما نه مختار. فرشتگان شر ندارند، زیرا اختیاری برای شر ورزیدن ندارند. مولانا از خداوند می‌خواهد او را از این «دوی» و دوگانگی برهاند، چرا که «جذب یک راهی صراط المستقیم / به ز دو راه تردد ای کریم». این تردید، گرچه در ظاهر راه به سوی خداست، اما در باطن جز مشقت نیست.

در واقع، درد مولانا این نیست که یکی از این دو راه غلط است؛ درد این است که باید انتخاب کند. این بار سنگین انتخاب، حتی اگر مسیرها هر دو نیک باشند، نفس انسان را می‌فرساید. انسان مختار بودن را نیک می‌داند، اما پیامدهای این نیک‌بودن، این ثروت، می‌تواند «سهمگین و استخوان‌شکن» باشد. و این همان چیزی است که مولانا آن را «اختیار خبیث» می‌نامد؛ نه از آن رو که اختیار بد است، بلکه از آن رو که می‌تواند به خبث و تباهی و مهم‌تر از آن، به جان‌کاه‌ترین تردیدها آغشته شود.

نکات کلیدی

  • حتی اگر هر دو راه به سوی خدا رهنمون شوند، درد انتخاب و تردید میانشان برای سالک به مثابه جان کندن است.
  • مولانا از بار سنگین اختیار که منجر به تحیر و دودلی می‌شود، به خداوند پناه می‌برد و آن را «اختیارات خبیث» می‌نامد.
  • این بیت بیانگر آرزوی رهایی از جبر اختیار و رسیدن به حالتی فراتر از آن است، مشابه با وضعیت فرشتگان که نیک هستند اما مختار نیستند.
  • تردید میان دو راه، حتی اگر هر دو حق باشند، فی‌نفسه یک عذاب و مشقت روحی است.
  • مولانا «صراط المستقیم» و یک‌راهیِ قاطع را بر تردد و دوگانگی برتری می‌دهد.

Sources: d6-s06 · 00:15:22 d6-s06 · 00:18:20 d6-s05 · 26:28:00

به زبانِ تو — Votre langue · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.