Lire Livre 6 Le blâme des vieilles traditions pour entraver le goût de la foi et être une preuve de la faiblesse de la sincérité, et le brigandage de cent mille idiots, comme elles avaient été le brigandage de cet eunuque, dont les moutons ne pouvaient passer et l'eunuque demanda au berger : « Ces moutons sont étranges, ils me font du mal », il répondit : « Ô homme, si tu as une veine d'homme en toi, ils te sont tous sacrifiés, et si tu es un eunuque, chacun d'eux est un dragon pour toi. » Il y a un autre eunuque qui, voyant les moutons, revient immédiatement sur son chemin, n'osant pas demander, craignant que s'il demande, les moutons ne se jettent sur lui et ne le mordent. Verset 206

M6:206 — زین دو ره گرچه به جز تو عزم نیست / لیک هرگز رزم هم‌چون بزم نیست

زین دو ره گرچه به جز تو عزم نیستلیک هرگز رزم هم‌چون بزم نیست
✦ Rendre ce beyt en Français

M6:206

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — tiré de ses conférences enregistrées sur le Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گرچه در این دو راهی جز ارادهٔ تو هدایت‌گر نیست، اما نبرد انتخاب هرگز به شیرینی وصال و آرامش محفل بزم نیست. معنا: مولانا در اینجا از دشواری اختیار و انتخاب در دوراهی‌ها می‌نالد و می‌گوید که مسیر تصمیم‌گیری، حتی اگر نهایتاً به سوی خدا باشد، همواره آکنده از کشمکش است و با آسودگی خاطرِ بزم یکی نیست.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پیش از آن، فریاد می‌کند و ناله سر می‌دهد به درگاه پروردگار از «دو شاخه اختیار» و تردیدی که در جان آدمی از این موهبت عظیم پدید می‌آید. اختیار، فی‌نفسه، نیکوست و حتی تمایز میان انسان و حیوانات دیگر است. اما این ثروت بزرگ، عواقب و پیامدهایی سهمگین و «استخوان‌شکن» دارد که می‌تواند آدمی را در دوراهی‌های عجیب و غریبی گرفتار کند؛ دوراهی‌هایی که سعادت یا شقاوت او در گرو انتخاب‌های دشوار میان آنهاست. به همین سبب است که مولانا تعبیر «اختیارات خبیث» را به کار می‌برد؛ نه به این معنا که اختیار فی‌ذاته خبیث است، بلکه به این معنا که اختیار بالقوه می‌تواند به سوی خبث و خباثت ره بنماید و همین بالقوگی، جان را می‌آزارد.

من می‌بینم که مولانا در این بیت عمق درد خود را از این کشاکش بیان می‌کند. می‌گوید: «زین دو ره گرچه به جز تو عزم نیست»، یعنی حتی اگر من میان دو راه مردد باشم، در نهایت مقصد و مطلوب من جز تو نیستی و ارادهٔ حقیقی من فقط به سوی توست. حتی با وجود این یقین غایی، نفسِ انتخاب میان این دو راه یک «جان کندن» تمام‌عیار است. مولانا این حالت را با تمثیل «رزم» و «بزم» روشن می‌کند. «رزم» یعنی نبرد، کشاکش و درگیری دائمی درونی که در هنگام انتخاب دامنگیر انسان می‌شود. این وضعیت هرگز به آرامش، آسودگی و وصال «بزم» نمی‌رسد. بزم، محفل وصال و شادی است؛ حالتی که در آن تردیدها مرتفع شده و راه، بی‌ابهام گشته است. مولانا آرزومند چنین بزم بی‌دردسری است و از رزمِ پرمشقت اختیار می‌نالد.

این ناله مولانا را می‌توان با آرزوی صوفیان افراطی مقایسه کرد که می‌خواستند چون فرشتگان باشند؛ نیکوکار اما بی‌اختیار. چنین خواسته‌ای، بی‌شک از رنج گزنده‌ترین پیامدهای اختیار برمی‌خیزد. خداوند به آسمان‌ها و زمین امانت اختیار را عرضه کرد و آنها از حمل آن سر باز زدند، چنانکه در قرآن آمده: «اشفقن ان یحملنها»؛ اما انسان این امانت را پذیرفت. همین پذیرش، انسان را به موجودی «جون‌کَن» در مسیر انتخاب بدل کرده است. مولانا در اینجا آرزوی یک «صراط المستقیم» یک‌راهه را دارد که انسان را از این «تردد و تحیر جانسوز» برهاند.

نکات کلیدی

  • اختیار، موهبتی الهی و مایهٔ تمایز انسان، اما در عین حال منبعی برای کشاکش درونی و رنج تصمیم‌گیری است.
  • دوراهی‌های زندگی، حتی با علم به این که نهایتشان به سوی خداست، خود نوعی «جان کندن» و نبرد درونی است.
  • مولانا به جای رزمِ اختیار و تردید، آرزومند بزمِ وصال و مسیر یکتا و بی‌ابهام است.
  • خواستهٔ مولانا برای رهایی از اختیار، بازتابی از همان ترسی است که آسمان‌ها و زمین از حمل امانت الهی داشتند.
  • این بیت نشان می‌دهد که کمال عارف، لزوماً در تقویت اختیار نیست، بلکه گاهی در آرزوی فراتر رفتن از آن برای رسیدن به بی‌نیازی و یکتایی است.

Sources: d6-s06 · 00:15:22 d6-s06 · 00:18:20 d6-s05 · 26:28:00

به زبانِ تو — Votre langue · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.