Lire› Livre 6› L'histoire d'Imru' al-Qays qui était roi d'Arabie et d'une beauté extraordinaire, le Yusuf de son temps, et les femmes arabes, comme Zuleikha, étaient folles de lui. Et il était un poète au tempérament « Arrêtez-vous, nous pleurerons en nous souvenant d'une bien-aimée et d'un lieu de résidence. » Alors que toutes les femmes le cherchaient de tout leur cœur, oh merveille, pourquoi sa ghazal et ses lamentations ? Peut-être savait-il que toutes ces images n'étaient que des représentations gravées sur des planches de terre. Finalement, Imru' al-Qays fut pris d'un état où, au milieu de la nuit, il s'enfuit de son royaume et de sa famille, se cacha dans un vêtement grossier et alla d'une région à l'autre à la recherche de celui qui est purifié des régions : « Il réserve Sa miséricorde à qui Il veut » jusqu'à la fin.› Verset 3996

M6:3996 — بر بزرگان شهد و بر طفلانست شیر / او بهر کشتی بود من الاخیر

بر بزرگان شهد و بر طفلانست شیراو بهر کشتی بود من الاخیر
✦ Rendre ce beyt en Français

M6:3996

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — tiré de ses conférences enregistrées sur le Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این عشق برای بزرگان همچون شهد است و برای کودکان چون شیر؛ او (عشق) همچون آخرین وزنی است که کشتی را غرق می‌کند. معنا: این بیت بیان می‌دارد که عشق، غذایی روح‌افزا برای همه است و نقش آن در حیات آدمی، چونان «آخرین وزنه»ای است که با آمدنش، وجود انسان را یکسره دگرگون و در دریای خود فانی می‌کند.

شرح

این بیت، در ضمن یک روایت دلکش از قدرت عشق در تغییر سرنوشت پادشاهان، پیامی ژرف و بنیادی را در باب ماهیت عشق و کارکرد آن در هستی آدمی به دست می‌دهد. مولانا پس از حکایت شوریدگی پادشاه روم و امیرالقیس و دل بریدنشان از مُلک و جاه به واسطهٔ عشق، چنین می‌گوید که این عشق، غذای جان است: «بر بزرگان شهد و بر طفلانست شیر». یعنی عشق برای روح آدمی، هم قوت است و هم لذت، متناسب با ظرفیت هر کس. همانند غذایی گوارا و چرب که وقتی آدمی آن را تناول کند، سیری و اشباعی عمیق می‌یابد و چشمش از دنبال کردن اغذیهٔ کم‌بها و شهوات فانی دنیا سیر می‌شود، «دیده سیر است مرا، جان دلیر است مرا» — این از خواص بنیادی عاشقی است.

اما نکتهٔ اصلی و پرمغز بیت، تعبیر «مَنّ اخیر» است. این اصطلاح از فلسفه و منطق قدیم برآمده است؛ فرض بر این است که کشتی‌ای را پیوسته با بار می‌آکندند و آن همچنان بر آب می‌ایستاد، تا آنکه «یک منِ» نهایی، «یک کیلو»ی آخر، افزوده می‌شد و کشتی را غرق می‌ساخت. این وزنِ آخر را «مَنّ اخیر» می‌نامیدند. در تحلیل علّت‌شناسی، ما در زبان عادی به جزء اخیر یک علت تامه، عنوان «علت» می‌دهیم، در حالی که در واقع، سلسله‌ای از علل در کار بوده است. مثلاً می‌گوییم باران علت خیس شدن زمین است، غافل از آنکه صدها عامل دیگر هم در این رخداد دخیل بوده‌اند، اما ما تمرکز خود را بر حلقهٔ نهایی قرار می‌دهیم.

مولانا با ظرافت بی‌بدیلی، همین مفهوم را بر تجربهٔ عشق اطلاق می‌کند: «او به هر کشتی بود منّ اخیر». یعنی عشق، آن آخرین وزنی است که در کشتی وجود آدمی نهاده می‌شود و با آمدنش، این کشتی وجود را یکسره دگرگون می‌کند، آن را در دریای خود غرق می‌سازد. تا عشق نیامده، گویی آدمی هنوز سرپا است و قوامی در خود می‌بیند، اما چون عشق بیاید، کار تمام می‌شود، و آدمی در این دریای بی‌کران فانی می‌گردد. این اشاره به تحول ریشه‌ای و انقطاع از خویشتنِ پیشین است که با ورود عشق به صحنهٔ وجود رخ می‌دهد.

عشق، ورای اینکه یک غذاست و یک عامل دگرگون‌کننده، رازناک است. «زان که رازی با خطر بود و خطیر». این راز، نه معماست که با عقل حل شود، بلکه حقیقتی‌ست که باید با تمام وجود در آن غرق شد. عارفان، رازدانان‌اند و این رازها، همچنان که حافظ فرموده، گشودنی نیستند. عشق، بی‌رحم و «لاابالی» است؛ هیچ پروایی از جاه و مقام و حسب و نسبِ کسانی که پا در راهش می‌گذارند ندارد. «عشق آمد لاابالی، اتقوا». بی‌پروا و بی‌توجه به همهٔ تعلقات، آدمی را از خویش برمی‌کند. چه بسا شیخی بزرگ را گدای کوبه‌کو می‌کند تا غرور و خودبینی‌اش را بکوبد. همان‌طور که در حکایت شیخ محمد سررزی و یا قصهٔ خواجه حسن نیشابوری با بوسعید ابوالخیر می‌بینیم که چگونه عشق یا طریقتِ مبتنی بر عشق، از آدمی می‌خواهد که هرآنچه را به آن می‌بالد، زیر پا بگذارد و خویشتنِ قدیم را فنا کند.

مولانا خود به روشنی بیان می‌دارد: «عشق از اول چرا خونی بود / تا گریزد هر که بیرونی بود.» عشق ابتدا چهرهٔ خشن و خونریز خود را می‌نمایاند تا مدعیان و نااهلان، پیش از آنکه راهی دشوار را بیهوده طی کنند، پا به فرار بگذارند. این قهر و خشونتی که عشق از خود نشان می‌دهد، برای تصفیه و پالایش است؛ برای اینکه آدمی را از خودیِ کثیف و خودخواهی تهی کند تا ظرف وجودش از حقیقت عشق پر شود. این همان «لذت ترک لذت» است که اگر درک شود، هیچ لذت نفسی دیگر لذت خوانده نمی‌شود. اینجاست که سخن آدمی، پس از این سیر و سلوک و تحمل سختی‌ها، شیرین و نافذ می‌شود، چنان‌که حافظ نیز گفته: «این همه شهد و شکر کز سخنم می‌ریزد / اجر صبری‌ست کز آن شاخ نباتم دادند.» عشق، به راستی منّ اخیر وجود است که با آمدنش، دگرگونی و فانی شدن در معشوق را به ارمغان می‌آورد.

نکات کلیدی

  • عشق، غذای روح است که بزرگان را شهد و کودکان را شیر می‌بخشد و سیرابی حقیقی را به ارمغان می‌آورد.
  • مفهوم «مَنّ اخیر» نشان می‌دهد که عشق، آخرین و تعیین‌کننده‌ترین وزنی است که با ورودش، تمامی وجود انسان را دگرگون و در خود فانی می‌کند.
  • عشق یک «راز» است که نمی‌توان آن را با عقل صرف دریافت؛ بلکه باید در آن غرق شد و تجربه کرد.
  • عشق «لاابالی» و بی‌رحم است؛ از مقام و موقعیت آدمی پروا ندارد و هر آنچه را که مایهٔ غرور است، از میان برمی‌دارد.
  • خونریزی و خشونت اولیهٔ عشق، نوعی غربالگری است تا نااهلان فرار کنند و تنها رهروان واقعی در مسیر بمانند.
  • رسیدن به «شیرینی سخن» و تحول حقیقی، از رهگذر ترک لذات نفسانی و تحمل سختی‌های راه عشق ممکن می‌شود.

Sources: d6-s89 · 00:28:24 d6-s89 · 00:29:40 d6-s89 · 00:30:15 d6-s89 · 00:31:00 d6-s89 · 00:32:45 d6-s89 · 00:35:18 d6-s89 · 00:35:50 d6-s89 · 00:36:20 d6-s89 · 00:38:15 d6-s89 · 00:39:10 d6-s89 · 00:40:50

❋

به زبانِ تو — Votre langue · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.