Baca› Kitab 1› Kisah pedagang dan burung beo, serta burung beo yang menumpahkan minyak di toko› Bait 261
M1:261 — مینمود آن مرغ را هر گون نهفت / تا که باشد اندرآید او بگُفت
M1:261
شرحِ سروش — dari rekaman kuliah Masnavi-nya
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: صاحب مغازه آن پرنده را به هر شیوهای پنهان میکرد و نمایش میداد، تا شاید دوباره به حرف آید و سخن بگوید. معنا: صاحب مغازه پس از کتک زدن طوطی و لال شدنش، به هر حیلهای دست میزد و ترفندهایی به کار میبست تا پرنده دوباره به سخن گفتن بازگردد.
شرح
این بیت از داستان طوطی و بقال در دفتر اول مثنوی است؛ داستانی عمیقاً آموزنده که مولانا از آن برای نقد یکی از ریشهدارترین خطاهای فکری بشری بهره میبرد: مغالطه «طوطیانه» یا «نادیده گرفتن علل مختلف یک معلول». این بیت خاص، توصیفگر حال بقال پس از آن است که طوطی زیبا و سخنگویش، در پی ضربتی از او، کچل شده و دیگر سخن نمیگوید.
بقال، نادم و پشیمان، نذر و هدیهها میدهد و از هر ترفندی برای بازگرداندن نطق طوطی استفاده میکند. عبارت «هر گون نهفت» به معنی هر نوع پنهانکاری، نمایش، یا ترفندی است که او به کار میبندد. این «نهفت» میتواند به این معنا باشد که بقال طوطی را از نظر پنهان میکند (شاید برای تحریک حس کنجکاوی یا تغییر محیط)، یا اینکه برایش صحنههایی عجیب و غریب ترتیب میدهد به این امید که او را از حالت «بغض» و سکوت بیرون آورد. این سکوت طوطی، همانطور که مولانا و شارحان برجستهای چون زرینکوب اشاره کردهاند، از سر ناتوانی نیست؛ بلکه نوعی «قهر» و اعتراض از جانب اوست. طوطی سخن را قطع کرده است، نه اینکه توان سخن گفتن را از دست داده باشد. بقال به گمان خود، راهحل را در تغییرات بیرونی میجوید و گمان میکند با «نمودن» یا «نهفتن» چیزهایی، میتواند طوطی را به سخن آورد.
اما نکتهٔ کلیدیای که از زبان خود طوطی آشکار میشود، در واکنش او به قَلندری کچل است که از جلوی دکان میگذرد. طوطی با دیدن سر بیموی درویش، فریاد میزند: «کی فلان! از چه ای کَل با کَلان آمیختی؟ / تو مگر از شیشه روغن ریختی؟» اینجاست که مولانا قلب آموزهٔ خود را برملا میکند: طوطی تصور میکند تنها علّت کچل شدن، ریختن روغن و متعاقباً کتک خوردن از بقال است. او میان ظاهر مشترک (کچلی) و علتهای متفاوت آن تفاوتی نمیبیند. سر طوطی از ضربه کچل شده بود، اما سر درویش از تراشیدن سر به رسم قلندران.
این مغالطه طوطیانه، یعنی تقلیل دادن همهٔ علل به یک علت واحد، در نگاه مولانا به شدت مورد نکوهش قرار میگیرد. او در جایجای مثنوی بر این نکته تأکید دارد که بسیاری از امور، خصوصاً در عالم غیب و معانی، عللی پیچیده و چندگانه دارند که از چشم ظاهر بین ما پنهان است. اینکه ما گمان کنیم چون در عالم مادی خورشید با سوختن هیزم یا نفت حرارت تولید میکند، پس حرارت خورشید هم حتماً از همین جنس است، نمونهای از همین خطاست. فیزیکدانها تا قرن بیستم نیز در این خطا بودند تا کشف رادیواکتیویته نشان داد که منابع حرارت میتواند از جنس کاملاً دیگری باشد. حتی باور نداشتن تولد عیسی مسیح بدون پدر، برای آنان که گرفتار این مغالطه هستند، ناشی از همین قیاس طوطیانه است.
پس، این بیت نه تنها به ما تصویری از تلاشهای عبث بقال برای تحریک طوطی میدهد، بلکه به ظرافت اشارهای است به این حقیقت که راهحلهای سطحی و ظاهری، نمیتوانند بر «قهر» عمیق و درونی طوطی غلبه کنند. درمان طوطی، در فهم صحیح او از علل وقایع و یا در تغییر رویکرد بقال نهفته است، نه در ترفندهای «نهفتنی» و نمایشی او. این داستان، دعوتی است به فراتر رفتن از قیاسهای سطحی و نگاه کردن به پیچیدگی و تنوع علل در عالم، چه در طبیعت و چه در روح آدمی.
نکات کلیدی
- مغالطه طوطیانه: فرض اینکه یک معلول فقط یک علت شناختهشده دارد، خطایی شایع و گمراهکننده است.
- ظاهر مشترک (مانند کچلی) میتواند علل کاملاً متفاوتی داشته باشد؛ باید از قیاسهای سطحی پرهیز کرد.
- سکوت طوطی، از سر «قهر» و اعتراض درونی بود نه ناتوانی؛ بقال این عمق را درک نمیکرد.
- راهحلهای ظاهری و «نمایشها» نمیتوانند بر مسائل عمیق روحی و درونی غلبه کنند.
- مولانا بر پیچیدگی علل در جهان هستی تأکید میکند و نگاه تقلیلگرایانه را رد میکند.
Sources: d1-s22 · 26:20:40 d1-s22 · 32:53:00 d1-s22 · 50:46:20
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: He tried every kind of concealment and display for that bird, hoping it might then come forth and speak. Meaning: After striking the parrot and causing its silence, the greengrocer employed various tricks and ploys, hoping the bird would recover its speech.
Explanation
This beyt comes from the story of the Parrot and the Greengrocer in the first book of the Masnavi, a profoundly instructive narrative that Mawlana uses to critique one of humanity's most entrenched intellectual errors: the “parrot-like fallacy” or “ignoring the multiple causes of a single effect.” This particular beyt describes the greengrocer’s state after his beautiful, talking parrot, following a blow from him, has become bald and no longer speaks.
The greengrocer, filled with remorse, offers vows and gifts, and employs every trick to restore the parrot's speech. The phrase “har gūn nehoft” (every kind of concealment/display) refers to all the ploys and stratagems he attempts. This ‘nehoft’ could mean that the greengrocer hides the parrot from view (perhaps to stimulate its curiosity or change its environment), or that he stages strange and wondrous scenes for it, hoping to bring it out of its state of ‘oghz’ (resentment) and silence. This silence, as Mawlana and prominent exegetes like Zarrinkoub have noted, is not due to an inability to speak, but rather a form of ‘qahr’ (sulking, protest) on the parrot’s part. The parrot has deliberately ceased to speak, not lost the faculty of speech. The greengrocer, in his own estimation, seeks solutions through external changes, believing that by “showing” or “concealing” things, he can make the parrot speak again.
However, the crucial point, revealed through the parrot's own words, emerges in its reaction to a bald Qalandar (dervish) passing by the shop. Seeing the dervish's hairless head, the parrot cries out: “Hey fellow! Why, O bald one, have you mixed with the bald? / Did you, too, perhaps spill oil from the bottle?” Here, Mawlana unveils the heart of his teaching: the parrot assumes that the only cause of baldness is spilling oil and subsequently being hit by the greengrocer. It fails to distinguish between the shared appearance (baldness) and its differing causes. The parrot’s head became bald from a blow, while the dervish’s head was shaved according to the Qalandar tradition.
This parrot-like fallacy, which reduces all causes to a single one, is strongly condemned by Mawlana. Throughout the Masnavi, he emphasizes that many phenomena, especially in the realm of the unseen and meanings, have complex and multifaceted causes hidden from our superficial gaze. Our assumption that, just because in the material world the sun produces heat by burning wood or oil, the sun's heat must also be of the same kind, is an example of this error. Physicists until the 20th century were similarly mistaken until the discovery of radioactivity showed that sources of heat could be of an entirely different nature. Even the disbelief in the virgin birth of Jesus, for those caught in this fallacy, stems from this same parrot-like analogy.
Thus, this beyt not only provides us with an image of the greengrocer’s futile attempts to stimulate the parrot but also subtly hints at the truth that superficial and external solutions cannot overcome the parrot’s deep, internal ‘qahr’. The parrot’s cure lies in a correct understanding of the causes of events or in a change in the greengrocer's approach, not in his “concealing” or theatrical ploys. This story is an invitation to transcend superficial analogies and to look at the complexity and diversity of causes in the world, both in nature and in the human soul.
Key takeaways
- The Parrot-like Fallacy: Assuming a single, known cause for an effect is a common and misleading error.
- Shared appearances (like baldness) can stem from entirely different causes; superficial analogies must be avoided.
- The parrot's silence was due to internal 'qahr' (resentment), not inability; the greengrocer failed to grasp this depth.
- Superficial solutions and 'displays' cannot overcome deep, internal spiritual or psychological issues.
- Mawlana emphasizes the complexity of causation in the cosmos and rejects reductionist perspectives.
Sources: d1-s22 · 26:20:40 d1-s22 · 32:53:00 d1-s22 · 50:46:20
به زبانِ تو — Bahasamu · AI
Setelah memukul burung beo itu hingga terdiam, si penjual mencoba berbagai cara dan tipu daya agar burung itu mau berbicara kembali.
Bait ini berasal dari kisah Penjual dan Burung Beo dalam buku pertama Matsnawi, sebuah narasi yang sangat mendidik yang digunakan Rumi untuk mengkritik salah satu kekeliruan berpikir manusia yang paling mengakar: kekeliruan "beo" atau "mengabaikan beragamnya sebab dari satu akibat". Bait ini secara khusus menggambarkan keadaan si penjual setelah burung beonya yang indah dan pandai bicara menjadi botak dan bungkam akibat pukulan darinya.
Si penjual, yang penuh sesal, bernazar dan memberi hadiah, serta menggunakan segala cara untuk mengembalikan ucapan si beo. Frasa "har gūn nehoft" (berbagai muslihat) merujuk pada segala tipu daya dan strategi yang ia coba. "Nehoft" ini bisa berarti si penjual menyembunyikan si beo dari pandangan (mungkin untuk merangsang rasa ingin tahunya atau mengubah lingkungannya), atau ia sengaja membuat adegan-adegan aneh di hadapannya dengan harapan dapat mengeluarkannya dari keadaan "merajuk" dan diam. Keheningan si beo ini, seperti yang ditunjukkan oleh Rumi dan para penafsir terkemuka seperti Zarrinkoub, bukanlah karena ketidakmampuan, melainkan semacam "qahr" (protes atau ngambek) dari pihak si beo. Burung itu sengaja berhenti berbicara, bukan kehilangan kemampuan berbicara. Si penjual, dalam pikirannya, mencari solusi pada perubahan-perubahan eksternal, mengira bahwa dengan "memperlihatkan" atau "menyembunyikan" sesuatu, ia dapat membuat si beo berbicara lagi.
Namun, poin kuncinya, yang terungkap dari mulut si beo sendiri, muncul dalam reaksinya terhadap seorang darwis Qalandar botak yang lewat di depan toko. Melihat kepala darwis yang tak berambut, si beo berteriak: "Wahai fulan! Mengapa kau, si botak, bergaul dengan kaum botak? / Apakah kau juga menumpahkan minyak dari botol?" Di sinilah Rumi menyingkap inti ajarannya: si beo mengira bahwa satu-satunya penyebab kebotakan adalah menumpahkan minyak dan kemudian dipukul oleh si penjual. Ia gagal membedakan antara penampilan yang sama (botak) dan penyebabnya yang berbeda. Kepala si beo menjadi botak karena pukulan, sedangkan kepala si darwis dicukur sesuai tradisi Qalandar.
Kekeliruan beo ini, yaitu mereduksi semua sebab menjadi satu sebab tunggal, sangat dikecam oleh Rumi. Di seluruh Matsnawi, ia menekankan bahwa banyak hal, terutama di alam gaib dan makna, memiliki sebab-sebab yang rumit dan beragam yang tersembunyi dari pandangan lahiriah kita. Dengan demikian, bait ini tidak hanya memberi kita gambaran tentang upaya sia-sia si penjual untuk merangsang si beo, tetapi juga secara halus menyinggung kebenaran bahwa solusi-solusi dangkal dan eksternal tidak dapat mengatasi "qahr" internal si beo yang mendalam. Penyembuhan si beo terletak pada pemahaman yang benar tentang penyebab peristiwa, bukan pada tipu daya "persembunyian" dan pertunjukan si penjual. Kisah ini adalah ajakan untuk melampaui analogi-analogi dangkal dan melihat kerumitan serta keragaman sebab-akibat di alam semesta, baik di alam maupun dalam jiwa manusia.
- نهفت
- Secara harfiah berarti 'penyembunyian' atau 'rahasia'. Dalam konteks ini, ia merujuk pada segala macam tipu daya, muslihat, atau strategi—baik yang bersifat menyembunyikan maupun memperlihatkan—yang digunakan si penjual untuk memancing si beo agar berbicara.
- هر گون
- Frasa Persia yang berarti 'setiap jenis' atau 'berbagai macam'.
- اندرآید ... بگُفت
- Secara harfiah berarti 'ia masuk ke dalam ucapan'. Ini adalah cara puitis untuk mengatakan 'ia mulai berbicara' atau 'ia kembali berbicara'.
مرد بقال پس از آنکه طوطیاش را کتک زد و پرنده از سخن گفتن بازماند، به هر حیله و نیرنگی متوسل میشد تا شاید طوطی دوباره حرف بزند.
این بیت از داستان «طوطی و بقال» در دفتر اول مثنوی، حال بقال را پس از تنبیه طوطی توصیف میکند. طوطی سخنگو، پس از ضربهای که از صاحبش خورده، کچل شده و از سر قهر و اعتراض، سکوت کرده است.
بقال که از کردهٔ خود پشیمان است، برای به حرف آوردن دوبارهٔ پرنده به هر کاری دست میزند. عبارت «هر گون نهفت» به انواع ترفندها، پنهانکاریها و نمایشهایی اشاره دارد که بقال به کار میبندد. او گمان میکند با تغییرات بیرونی و صحنهسازیهای عجیب، میتواند بغض درونی و سکوت طوطی را بشکند. اما او متوجه نیست که سکوت طوطی از ناتوانی نیست، بلکه نوعی اعتراض و قهر است و راهحلهای ظاهری بر آن کارگر نخواهد بود.
نقطهٔ اوج داستان و درسی که مولانا میخواهد بدهد، زمانی است که طوطی با دیدن یک درویش کچل، سکوتش را میشکند و فریاد میزند: «تو چرا با کچلها همنشین شدی؟ مگر تو هم روغن ریختهای؟» اینجاست که خطای فکری طوطی آشکار میشود: او گمان میکند تنها علت کچلی، ریختن روغن و کتک خوردن است. این قیاس طوطیوار، یعنی تعمیم دادن یک علت واحد به پدیدههایی با ظاهری مشابه، خطای بزرگی است که مولانا آن را نقد میکند. کچلی طوطی از ضربه بود، اما کچلی درویش از تراشیدن سر به رسم قلندران. این داستان دعوتی است به پرهیز از قیاسهای سطحی و درک پیچیدگی و تنوع علتها در جهان هستی.
- هر گون
- هر نوع، هر گونه، هر جور
- نهفت
- پنهانکاری، حیله، ترفند، شعبده
- باشد
- شاید، به این امید که
- اندرآید او بگُفت
- او به گفتن درآید، شروع به حرف زدن کند
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.