Baca Kitab 1 Kisah pedagang dan burung beo, serta burung beo yang menumpahkan minyak di toko Bait 291

M1:291 — گرچه هر دو بر سَرِ یک بازی‌اند / هر دو با هم مروزی و رازی‌اند

گرچه هر دو بر سَرِ یک بازی‌اندهر دو با هم مروزی و رازی‌اند
✦ Render bait ini dalam Bahasa Indonesia

M1:291

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dari rekaman kuliah Masnavi-nya

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگرچه هر دو [مانند مؤمن و منافق] در ظاهر بر سر یک بازی و عمل‌اند، اما هر دو باطناً از دو سرشت کاملاً متفاوت، یعنی مرو و ری، هستند. معنا: این بیت هشدار می‌دهد که نباید شباهت ظاهری اعمال را با همسانی در باطن و نیت اشتباه گرفت؛ زیرا فاعل‌ها با وجود رفتار مشابه، می‌توانند از دو ذات و مقصد کاملاً جداگانه باشند.

شرح

من بارها در سخنرانی‌هایم هشدار داده‌ام که یکی از مهلک‌ترین مغالطات در فهم عالم و آدم، یکی انگاشتن ظاهر و باطن است. مولانا در این بیتِ کلیدی، دقیقاً انگشت بر همین نکته می‌گذارد. او به ما می‌گوید که گرچه مؤمن و منافق هر دو به ظاهر بر سر 'یک بازی' هستند—هر دو ممکن است نماز بخوانند، روزه بگیرند، یا حتی در یک بازار راه بروند—اما این همسانیِ ظاهری، به هیچ روی به معنای یگانگی در سرشت و مقصد نیست. من با قاطعیت می‌گویم که این اشتباه، ریشهٔ گمراهی‌های فراوانی‌ست.

مولانا این فرقِ بی‌منتها را با مثال‌های گوناگون روشن می‌کند: زنبور و زنبور عسل از یک گل می‌خورند اما یکی نیش می‌زند و دیگری عسل می‌دهد. آهو و آهوی ختن از یک آب و گیاه می‌نوشند، اما یکی مشک ناب می‌زاید و دیگری سرگین. نیشکر و نی خالی از یک آبخور سیراب می‌شوند، اما یکی پرشکر است و دیگری بی‌محتوا. این‌ها همه به ما می‌آموزند که منبع واحد، لزوماً نتیجهٔ واحد نمی‌دهد؛ همه چیز به 'طبع' و 'کارخانه'ٔ وجودِ گیرنده بستگی دارد.

همین منطق دربارهٔ انسان‌ها نیز جاری‌ست. یک فرد بخیل و حسود، هر آنچه می‌خورد و دریافت می‌کند، در وجودش به بخل و حسد بدل می‌شود، گویی کارخانهٔ وجودش جز این محصولی ندارد. اما همان خوراک و همان تجارب در وجود یک عاشقِ پاک، به عشق احد و نور خدا بدل می‌گردد. قرآن نیز همین را می‌گوید که آیاتش برای مؤمنین شفا و رحمت است، و برای ظالمین جز خسران نمی‌افزاید. غذای واحد، در دو طبع مختلف، دو نتیجهٔ کاملاً متفاوت می‌دهد. اینجاست که اهمیت شناخت 'طبع' خود روشن می‌شود. آب پای کدام درخت وجودمان می‌دهیم؟

همین اشتباه در قیاس 'سحر' و 'معجزه' نیز دیده می‌شود؛ هر دو عملی خارق‌العاده‌اند، اما نیت و خاستگاهشان از زمین تا آسمان فرق دارد. موسی و ساحرانش هر دو عصا به زمین می‌افکنند، اما لعنت الله بر عمل ساحران باد و رحمت الله بر عمل موسی. این فرق 'ژرف' را فقط 'صاحب ذوق' می‌تواند تشخیص دهد، کسی که ذائقهٔ سالم دارد و می‌تواند آب خوش را از شور آب تمیز دهد.

مولانا به صراحت می‌گوید کسانی که این تفاوت‌ها را نمی‌بینند، 'بوزینه‌طبع'‌اند. طبع بوزینه، تقلید محض است و بی‌آنکه به ماهیت عمل بیندیشد، صرفاً صورت‌ها را همسان می‌پندارد. این 'طبع' که در سینه آدمی می‌نشیند و بر او حاکم می‌شود، آفتی‌ست بزرگ؛ زیرا آدمی را از رجوع به عقل و اختیار باز می‌دارد و بر حسب طبیعت خود عمل می‌کند.

لذا این بیت پایانی از یک سلسله مثال، نتیجه‌گیری می‌کند که مؤمن و منافق گرچه در 'یک بازی' (یک عمل ظاهری) هستند، اما 'مروزی و رازی'‌اند. این یعنی هر کدام متعلق به 'دو شهر' و 'دو پلانت' مختلف‌اند؛ مرو و ری در اینجا استعاره‌ای‌ست از دو خاستگاه باطنی و دو عالم درونی کاملاً متمایز. هر یک از این دو، 'سوی مقام خود رود' و 'بر وفق نام خود' عمل می‌کند. این پلورالیسمِ باطنی در کنار مونیسمِ ظاهری، از بنیادی‌ترین آموزه‌های مثنوی است که من مکرراً بر آن تأکید کرده‌ام.

نکات کلیدی

  • قضاوت بر اساس شباهت‌های ظاهری، بدون نگریستن به باطن و نیت، مغالطه‌ای مهلک است.
  • اعمال یکسان، در سرشت‌های متفاوت، نتایج کاملاً متفاوتی در پی خواهد داشت.
  • «بوزینه‌طبعی» کنایه از افرادی است که با تقلید صرف و نادیده‌گرفتن جوهر، حقیقت را نمی‌پوشانند.
  • «مروزی و رازی بودن» استعاره از خاستگاه‌های باطنی و عوالم درونی کاملاً مجزا، با وجود اشتراک در یک فعالیت ظاهری است.
  • فقط «صاحب ذوق» می‌تواند تفاوت‌های ژرف میان حقیقت و ریا را از پس پردهٔ ظواهر دریابد.

Sources: d1-s22 · 53:30 d1-s22 · 01:07:11 d1-s23 · 03:32:00

به زبانِ تو — Bahasamu · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.