M2:29 — هین به جاروبِ زبان گردی مکن / چشم را از خس ره‌آوردی مکن

Rumi melanjutkan metaforanya dari bait sebelumnya, di mana sahabat sejati (seorang pembimbing atau teman rohani) diibaratkan sebagai mata bagi seorang pencari kebenaran. Di sini, Rumi memberi peringatan tajam: lidah bisa berfungsi seperti sapu. Jika digunakan sembarangan, ia tidak membersihkan, melainkan justru menerbangkan debu ke mana-mana.

Debu ini adalah simbol dari ucapan yang sia-sia, gosip, perdebatan yang tak perlu, atau kata-kata yang menyakitkan. Ketika kita "menyapu" dengan lidah secara serampangan, debu itu akan masuk ke dalam "mata" kita—yakni, mengotori kejernihan persepsi dan hubungan kita dengan sahabat spiritual. Alih-alih mendapatkan pencerahan dari sang sahabat, kita justru memberinya "oleh-oleh" berupa sampah dan kotoran dari ucapan kita sendiri, yang pada akhirnya membutakan pandangan batin kita sendiri.

Pesan utamanya adalah pentingnya menjaga adab berbicara (adab al-lisān) dalam sebuah persahabatan rohani. Kata-kata yang tidak terkendali dapat merusak hubungan yang paling berharga dan menghalangi jalan menuju pencerahan, sama seperti debu yang mengiritasi dan mengaburkan penglihatan mata fisik.

This couplet is a direct warning about how to treat a spiritual companion (yār), who Rumi has just described as being like one's own eye. The central image is powerful and precise: the tongue is a broom (jārūb-e zabān). A broom can be used to clean, but if used carelessly, it just kicks up dust, making it impossible to see.

Here, Rumi warns against using speech in a way that “raises dust”—through argument, criticism, idle chatter, or hurtful words. This verbal dust settles in the “eye” of the relationship, obscuring the spiritual insight and clarity that the friend provides. The second line reinforces this: making a “gift” (rah-āvardī) of grit to one's own eye is a self-destructive act. Just as you would protect your physical eyes from dirt, you must protect the precious clarity of your spiritual friendship from the pollution of harmful speech.

مولانا در این بخش از مثنوی، بر اهمیت حیاتی «یار خدایی» یا دوست و راهنمای معنوی تأکید می‌کند. او در بیت قبل، این یار را به «چشم» سالک تشبیه کرده است؛ همان‌طور که چشم ابزار دیدن جهان بیرون است، دوست حقیقی نیز چشم بصیرت و آینه‌ی درون ماست.

این بیت ادامه و بسط همان استعاره است. مولانا هشدار می‌دهد که مبادا با «جاروب زبان»، یعنی گفتار نسنجیده، غیبت، جدل یا هر سخن آزاردهنده‌ی دیگری، گرد و غبار به پا کنیم. چنین کلماتی مانند خاشاکی هستند که به چشم می‌روند و آن را کور و آزرده می‌کنند. وقتی دوست که چشم ماست، با حرف‌های ما آزرده و غبارآلود شود، دیگر نمی‌تواند راه را به ما نشان دهد و در واقع این خود ما هستیم که از دیدن حقیقت محروم می‌شویم.

پیام اصلی این است که حفظ حرمت و پاکیزگی رابطه‌ی معنوی با یک دوست، وظیفه‌ای اساسی است. «ره‌آورد» یا سوغاتی که ما با زبان خود برای این رابطه می‌آوریم، نباید «خس» و خاشاک کدورت باشد، بلکه باید چیزی باشد که به شفافیت و روشنایی این آینه بیفزاید.