Baca› Kitab 5› Kisah budak perempuan yang bersetubuh dengan keledai nyonya, dan dia telah mengajarkan keledai itu cara bersetubuh seperti manusia, dengan memasukkan labu ke penis keledai agar tidak berlebihan. Sang nyonya mengetahui hal itu, tetapi tidak melihat trik labu. Dia mengirim budak perempuan itu dengan dalih ke tempat yang jauh, lalu bersetubuh dengan keledai tanpa labu dan binasa dalam kehinaan. Budak perempuan itu kembali larut malam dan meratap, "Wahai jiwaku dan wahai mataku yang terang, kau melihat penis, tapi tidak melihat labu. Kau melihat kemaluan, tapi tidak melihat yang lain. 'Setiap yang kurang itu terkutuk,' artinya setiap pandangan dan pemahaman yang kurang itu terkutuk. Jika tidak, orang-orang yang cacat fisik itu dirahmati, bukan terkutuk. Bacalah 'Tidak ada keberatan bagi orang buta.' Ayat itu menafikan keberatan, menafikan kutukan, menafikan teguran, dan kemurkaan.› Bait 1399
M5:1399 — حق تعالی داد میزان را زبان / هین ز قرآن سورهٔ رحمن بخوان
M5:1399
Makna · به زبانِ تو — Bahasamu · AI
خداوند معیار و ملاک تشخیص (میزان) را در قرآن، بهویژه در سورهٔ الرحمن، برای انسان بیان کرده است تا با پیروی از آن، از افراط و تفریط و حرصِ ویرانگر در امان بماند.
این بیت در دل داستان کنیزک و خاتون و خر، به یک اصل بنیادین اخلاقی و عرفانی اشاره میکند. داستان، تمثیلی است از نفس سرکش و شهوت بیلجام که مولانا آن را به «خر» تشبیه میکند. خاتون که نماد انسان حریص و مقلّدِ کور است، فقط ظاهر عمل کنیزک را میبیند اما از «کدو» که وسیلهٔ کنترل و اندازهگیری بود، غافل میماند و هلاک میشود. این هلاکت، نتیجهٔ بیتوجهی به «اندازه» و «مقدار» است.
مولانا بلافاصله پس از بیان این فاجعه، به سراغ راهحل میرود. او میگوید خداوند برای جلوگیری از چنین خطاهایی، «میزان» را فرستاده است. «میزان» در اینجا هم به معنای معیار، مقیاس و عدالت است و هم اشارهٔ مستقیمی است به آیات سورهٔ الرحمن در قرآن: «وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ * أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ * وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ» (آیات ۷-۹). در این آیات، خداوند سه بار بر رعایت «میزان» (ترازو، تعادل، عدالت) تأکید میکند و از طغیان و زیادهروی برحذر میدارد.
بنابراین، مولانا با ارجاع خواننده به سورهٔ الرحمن، میخواهد بگوید که راه نجات از حرص ویرانگرِ نفس، پیروی از معیار الهی است. قرآن، آن ترازوی ناطق و گویایی است که حد و اندازهٔ هر چیزی را مشخص میکند. همانطور که کنیزک با «کدو» اندازه را نگه داشت، سالک نیز باید با «قرآن» و احکام آن، نفس خود را مهار کند و از افراط و تفریط بپرهیزد. بیتوجهی به این میزان الهی، سرانجامی جز هلاکت، همچون سرنوشت آن خاتون، نخواهد داشت.
- میزان
- ترازو، معیار، مقیاس، عدالت. در اینجا اشارهٔ مستقیم به سورهٔ الرحمن دارد.
- هین
- آگاه باش، هان، کلمهای برای تنبیه و جلب توجه.
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.