Leggi Libro 1 Ritorno alla storia del mercante Distico 1828

M1:1828 — اندرین ره می‌تراش و می‌خراش / تا دم آخر دمی فارغ مباش

اندرین ره می‌تراش و می‌خراشتا دم آخر دمی فارغ مباش
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M1:1828

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در این راه سلوک، پیوسته خود را بتراش و بپالای؛ تا آخرین نفس، لحظه‌ای بی‌کار و غافل مباش. معنا: این بیت به سالک هشدار می‌دهد که در طریق معرفت، از تلاش و ریاضت هرگز دست برندارد و تا پایان عمر به پالایش خویش مشغول باشد.

شرح

این بیت، خطاب به سالک، از ضرورت تلاشی بی‌وقفه و همیشگی در طریق معرفت سخن می‌گوید. «می‌تراش و می‌خراش» تعبیری است که مولانا آن را از نظامی گنجوی به عاریت گرفته و در مثنوی خویش به کار بسته است. نظامی می‌گوید: «غافل منشین، ورقی می‌خراش، بر نتوانی، قلمی می‌تراش.» این خود نشان می‌دهد که حتی شاعری چون مولانا که در شیوهٔ بیان خود به «طبیعی‌گویی» و عدم تکلف مشهور است و با حافظ در «صنعت‌گری» متفاوت دانسته می‌شود، از گنجینهٔ ادبیات پیشین خود بهره می‌گیرد و مفاهیم و تعبیرات رسا را به خدمت معنای عمیق خویش می‌گیرد.

معنای این تعبیر، کوششی مداوم و خستگی‌ناپذیر است؛ کوششی برای پالایش و تهذیب نفس. این صیقل‌کاری و زدودن زنگار از آینهٔ دل، تا دم واپسین باید ادامه یابد. «تا دم آخر دمی فارغ مباش» تأکید بر عدم غفلت و حضور دائم در مسیر سلوک است. سالک نباید لحظه‌ای خود را بی‌نیاز از تلاش و مجاهده بداند. این پیامی است در مقابل کسانی که گمان می‌کنند با چندی ریاضت، به کمال رسیده‌اند و می‌توانند از حرکت بازایستند. نه، راه سلوک پایانی ندارد و هر دمی نیازمند توجهی تازه و تلاشی مضاعف است.

این نگاه مولانا، با آموزهٔ محوری «صوفی ابن‌الوقت است» پیوندی عمیق دارد؛ یعنی سالک باید در لحظهٔ اکنون زندگی کند و هر آن را فرصتی برای عمل و کوشش ببیند، نه اینکه غرق در حسرت گذشته یا آرزوی آینده باشد. «دریغا» گفتن بر گذشته، به فرمودهٔ مولانا، سرقتی از لحظهٔ حال است. این بیت دقیقا می‌گوید که این لحظهٔ اکنون را باید با «تراشیدن و خراشیدن» نفس پر کرد. این پیوستگی در عمل، جوهر حرکت درونی سالک است و او را از تنبلی و توقف بر حذر می‌دارد. مثنوی، چنان که بارها گفته‌ام، سفرنامهٔ روح است، نه شرح‌نامهٔ سکون؛ و این سفر تا آخرین نفس ادامه دارد.

نکات کلیدی

  • سلوک، تلاشی بی‌وقفه و مستمر است؛ باید تا آخرین نفس مشغول پالایش نفس بود.
  • مفهوم «می‌تراش و می‌خراش» وام‌گرفته از نظامی گنجوی است و بر کوشش دائم تأکید دارد.
  • غفلت و سستی در طریق معرفت جایز نیست؛ سالک باید همواره در حال «تراشیدن و خراشیدن» خود باشد.
  • این بیت مصداق عملی آموزهٔ «صوفی ابن‌الوقت است» و بر حضور کامل در لحظهٔ اکنون برای تزکیه تأکید دارد.

Sources: d1-s31 · 54:49:26 s11 [01:00:00] s03 [01:00:00]

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.