Leggi Libro 1 Ritorno alla storia del mercante Distico 1830

M1:1830 — هر چه می‌کوشند اگر مرد و زنست / گوش و چشم شاه جان بر روزنست

هر چه می‌کوشند اگر مرد و زنستگوش و چشم شاه جان بر روزنست
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M1:1830

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هر تلاشی که مرد و زن انجام می‌دهند، گوش و چشم سلطان جان بر آن روزنه دوخته است.

معنا: این بیت بر این اصل تأکید دارد که هر کوشش و تلاشی، چه از سوی مرد باشد و چه زن، از نگاه هوشیار و مراقب حضرت حق پنهان نیست؛ گویی خداوند از روزنه‌ای پنهان اعمال بندگانش را نظاره می‌کند.

شرح

این بیت، که در ادامهٔ ابیات پیشین خود، انسان را به تلاش و غفلت نورزیدن تا دم آخر فرامی‌خواند، در واقع موتور محرکه و پشتوانهٔ این کوشش دائمی را به ما نشان می‌دهد. من در اینجا نکته‌ای را می‌خواهم روشن کنم: مولانا، چنان که خود نیز تصریح می‌کند، در بسیاری از ابیات خویش، تحت تأثیر شاعران بزرگ پیشین، به ویژه نظامی گنجوی، بوده است. این بیت نیز از همان سنخ است؛ آنجا که نظامی در باب کوشش و تراشیدن و خراشیدن قلم سخن می‌گوید، مولانا نیز این مفهوم را برمی‌گیرد و آن را به گونه‌ای عرفانی و عمیق‌تر در مثنوی خویش می‌نشاند.

باری، معنای این بیت عمیقاً دلگرم‌کننده است. می‌فرماید «هر چه می‌کوشند اگر مرد و زنست»، یعنی بدون هیچ تمایزی، تمام تلاش‌ها و مجاهدت‌های بشری، از هر جنس و گروهی که باشند، «گوش و چشم شاه جان بر روزنست». «شاه جان» بی‌تردید خداوند است، حضرت حق، سلطان مطلق عالم و جان‌ها. او ناظر بر همه چیز است، اما تعبیر «بر روزنست» بسیار دلنشین است. روزن یا همان پنجره، معمولاً محل نظاره‌ای است که پنهانی و در عین حال پیوسته صورت می‌گیرد؛ گویی خداوند نه به صورت مداخله‌ای آشکار و مستقیم، که از ورای پرده‌ها و با لطافتی تمام، هر تلاش و کوششی را زیر نظر دارد. این نظاره، نظاره‌ای تشویق‌گر و حافظ است، نه نظاره‌ای صرفاً کنترل‌کننده.

این بینش کاملاً متفاوت است با نگاهی که انسان را در جهانی رهاشده و بی‌ناظر می‌بیند. در جهانی که چشم و گوش «شاه جان» بر روزن اعمال ماست، هیچ کوششی بی‌اجر نمی‌ماند و هیچ تلاشی به هدر نمی‌رود. این همان معنایی است که در قرآن کریم نیز به کرات تأکید شده است که خداوند از آنچه می‌کنید غافل نیست. این آگاهی، به سالکِ راه حق، قوت قلب می‌بخشد که حتی در اوج غربت و تنهایی نیز، چشمی او را می‌بیند و گوشی ندای او را می‌شنود. این را بنده بارها گفته‌ام که جدایی در مثنوی، غیر از تنهاییِ اگزیستانسیالیستی است؛ جدایی یعنی دوری از یاری که می‌دانی هست و می‌بیند، اما تنهایی یعنی یاری که از اساس غایب است. این بیت نیز مؤید همین تفاوت است: یاری هست، و از روزنه می‌نگرد.

به عبارتی دیگر، این نظارهٔ دائمی و همه‌جانبه، عامل پایداری در راه سیر و سلوک است. می‌دانید که مولانا، برخلاف برخی دیگر از عرفا که گاه به کناره‌گیری و انفعال متمایل‌اند، به کوشش و عمل، حتی در اوج سوز و گداز عشق، اهمیت بسیاری می‌دهد. همین مفهوم را ما در مقایسه میان شیرینِ نظامی (که دلیری و عمل‌گرایی از خود نشان می‌دهد) و لیلی (که بیشتر اهل ناله و گریه است) نیز می‌بینیم، هرچند مولانا در جای دیگر لیلی را زیبانموده باشد. مولانا، با وجود اشاره به لیلیِ نالان، باز هم مفهوم کوشش فعالانه را از نظامی می‌گیرد و آن را در قالب این بیت می‌نشاند تا بگوید که این کوشش، نه تنها لازم است، بلکه ضامن آن است که «عنایت با تو صاحب‌سر بود» و از چشم و گوش شاه جان پنهان نخواهد ماند.

نکات کلیدی

  • هر کوشش و تلاش انسان، از دیدگاه خداوند پنهان نیست و مورد مشاهدهٔ اوست.
  • این نظارهٔ الهی، عامل اصلی تشویق و پایداری سالکان در مسیر معنوی است.
  • مفهوم کوشش مستمر در این بیت، متأثر از سنت شعری پیشین، به ویژه نظامی گنجوی، است.
  • نگاه «شاه جان» از «روزن»، نمادی از نظاره‌ای پنهان، لطیف و در عین حال همیشگی است.
  • این بیت تأکید می‌کند که تلاش‌های معنوی مردان و زنان، بدون تمایز، زیر نظر عنایت الهی است.

Sources: d1-s31 · 54:49:26 d1-s31 · 50:36:26 d1-s31 · 57:04:22

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.