M1:309 — راهِ جان مر جسم را ویران کند / بعد از آن ویرانی آبادان کند

Bait ini merupakan kelanjutan dari pembahasan Rumi mengenai dua jenis indera: ḥiss-i dunyā (indera duniawi)—yakni pancaindera lahiriah kita, yang kesehatannya berasal dari 'kemakmuran jasad' (maʿmūrī-yi tan)—dan ḥiss-i dīnī (indera rohani), atau cita rasa spiritual, yang kekuatan dan kemampuannya justru muncul dari 'keruntuhan jasad' (wīrānī-yi badan). Perlu ditekankan bahwa 'keruntuhan' ini bukanlah pemusnahan fisik, melainkan laku prihatin (riyāḍat), yakni bersikap keras terhadap diri sendiri dan menolak untuk menuruti semua keinginan jasmani. Inilah laku menjauhkan diri dari kenyamanan dan kemewahan berlebih, yang tentangnya Rumi berkata:

Yang dimanja nikmat takkan jumpa jalan menuju Sang Sahabat; Cinta adalah laku para pemberani yang terbiasa menanggung derita.

Jadi, keruntuhan ini adalah syarat bagi kemakmuran ruh. Namun, jalan ini tidak satu arah. Rumi menyatakan bahwa 'setelah luluh lantak, ia memakmurkannya.' Artinya, setelah ruh menjadi kuat dan bersemangat berkat laku prihatin ini, ia mengambil alih kendali atas urusan jasad dan bahkan dapat memulihkannya ke keadaan sehat dan tenteram seperti sedia kala, tetapi dengan kualitas yang lebih unggul dan dari sudut pandang yang lebih rohani. Ini persis seperti seseorang yang merobohkan rumah demi menemukan harta karun, dan setelah menemukannya, ia membangun kembali rumah itu dengan lebih megah dan indah dari sebelumnya:

Ia hancurkan rumah demi harta emas; Dan dengan harta itu pula, ia bangun lebih makmur dari semula.

Sangat penting untuk tidak menyamakan para mubtadī (pemula) di jalan spiritual dengan para muntahī (mereka yang telah sampai di tujuan). Seorang pemula harus menundukkan jasad pada laku prihatin yang berat untuk menemukan harta karun ruh. Sebaliknya, seorang muntahī telah menemukan harta itu dan membangun kembali rumahnya. Kisah masyhur Abu Sa'id Abu al-Khayr dan pelayannya menjadi bukti kebenaran ini. Cucu Abu Sa'id menuturkan bahwa seorang pelayan memprotes kenyamanan hidup sang Syekh di usia senjanya. Sang Syekh menjawab, 'Ingatlah, di suatu titik di gurun ini, saat aku pertama kali memulai laku prihatinku, aku biasa menggantung diriku terbalik dan membaca Al-Qur'an hingga darah menetes dari mataku.' Ini berarti, kemudahan yang dinikmati sang Syekh saat ini adalah buah dari laku prihatin yang sangat keras di masa lalu.

Rumi memberikan contoh-contoh lain untuk menjelaskan kaidah ini: seperti membersihkan aliran sungai dari lumpur dan kotoran agar air jernih dapat mengalir; atau menyayat kulit untuk mencabut anak panah, yang pada akhirnya menumbuhkan kulit baru yang lebih sehat; atau menghancurkan benteng yang dikuasai kaum kafir untuk merebutnya kembali, lalu membangun seratus menara dan benteng yang lebih kokoh. Semua 'penghancuran' ini adalah pendahuluan bagi kemakmuran dan perbaikan yang lebih besar dan langgeng. Yang terpenting, laku prihatin ini harus 'terukur dan seperlunya', tidak berlebihan atau membabi buta. Rumi menganggap dirinya sebagai tabib ilahi, dan petunjuk-petunjuk ini adalah resep untuk penyembuhan jiwa.

این بیت ادامهٔ بحث مولانا دربارهٔ دو نوع حس است: «حس دنیا» که حواس ظاهری ماست و سلامتش از «معموری تن» (آبادی و رفاه بدن) حاصل می‌شود، و «حس دینی» یا ذائقهٔ معنوی که سلامت و قدرتش از «ویرانی بدن» برمی‌خیزد. البته منظور از این «ویرانی» نابودی فیزیکی نیست، بلکه همان ریاضت کشیدن، سخت گرفتن بر نفس، و پاسخ ندادن به همهٔ خواهش‌های جسمانی است. این پرهیز از تنعم و رفاه‌زدگی است که شرط آبادی روح به شمار می‌رود.

اما این مسیر یک‌طرفه نیست. مولانا در مصراع دوم تأکید می‌کند که «بعد از آن ویرانی آبادان کند». یعنی پس از آنکه روح به کمک این ریاضت‌ها نیرومند و شکوفا شد، خود زمام امور بدن را به دست می‌گیرد و آن را به سلامتی و آرامشی عمیق‌تر و باکیفیت‌تر بازمی‌گرداند. این فرایند دقیقاً مانند کسی است که خانه‌ای را برای یافتن گنجی ویران می‌کند و پس از یافتن آن، همان خانه را باشکوه‌تر از پیش می‌سازد:

کرد ویران خانه بهر گنج زر وز همان گنجش کند معمورتر

این نکته تمایز میان «مبتدیان» و «منتهیان» راه سلوک را روشن می‌کند. مبتدی کسی است که در آغاز راه است و باید بدن را تحت ریاضت قرار دهد تا گنج روح را بیابد. اما منتهی، کسی است که گنج را یافته و خانه‌اش را از نو آباد کرده است. مولانا برای توضیح این قاعده، مثال‌های دیگری نیز می‌آورد: پاک کردن جوی آب از لجن برای جاری شدن آب زلال؛ شکافتن پوست برای بیرون کشیدن پیکان که به رویش پوستی تازه می‌انجامد؛ یا ویران کردن قلعهٔ دشمن برای بازپس‌گیری و ساختن برجی محکم‌تر. همهٔ این ویرانی‌ها، مقدمه‌ای برای یک آبادی عظیم‌تر و پایدارتر هستند.