Leggi Libro 6 Quella persona tornò felice e soddisfatta, ringraziando Dio, prostrata, meravigliata delle stranezze dei segni di Dio e della manifestazione delle loro interpretazioni in un modo che nessuna mente e nessuna comprensione possono raggiungere. Distico 4380

M6:4380 — اندرین فسخ عزایم وین همم / در تماشا بود در ره هر قدم

اندرین فسخ عزایم وین هممدر تماشا بود در ره هر قدم
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:4380

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در این فسخ اراده‌ها و شکست همت‌ها، او در هر گام از راه خویش در تماشا (و تأمل) بود.

معنا: این بیت حال مسافری را توصیف می‌کند که در بازگشت از سفری نافرجام، به این نکته مهم پی می‌برد که چگونه خداوند با برهم زدن نقشه‌ها و آرزوهای او، راه دیگری را پیش پای او گذاشته و او در هر لحظه در حال درک این حکمت الهی است.

شرح

مولانا در این بیت به نکته‌ای بس عمیق و کلیدی در عرفان اسلامی اشاره می‌کند که ریشه در سخنان امام علی (ع) دارد. امام علی فرمودند: «عَرَفتُ اللهَ بِفَسخِ العَزائِمِ وَ نَقضِ الهِمَم»؛ یعنی من خدا را با فسخ شدن اراده‌ها و شکست خوردن همت‌ها شناختم. این بیتِ مثنوی، دقیقاً بازتاب این حقیقت متعالی است و به ما می‌آموزد که چگونه حکمت خداوند در پسِ برهم خوردن نقشه‌های ما پنهان است.

این بیت در بستر داستان آن فقیر بغدادی می‌آید که برای یافتن گنج به مصر سفر کرد، اما در آنجا راهنمایی شد که گنج در بغداد، زیر خانه خودش است. تمام سفر او، تمام عزیمت‌هایش برای یافتن گنج در مصر، همگی فسخ و نقض شدند. این فسخ عزایم و همم، ظاهراً شکستی بود برای او، اما در باطن، گشایشی بود به سوی گنج حقیقی. این همان «لطف خفی» خداوند است که بسا زهر را در کام ما شهد می‌کند و در دل خطا، پاداشی بزرگ می‌نشاند.

مسافر داستان ما، در راه بازگشت به بغداد، یعنی در مسیر بازگشت به خویشتن خویش، این حکمت پنهان را «در تماشا بود». یعنی در هر قدمِ راه، در حال تفکر و تأمل بود که چگونه اراده‌ی حق، اراده‌ی او را درهم شکست و او را به مقصدی دیگر رهنمون شد. این نگاه، نگاهی است که از یک سو به "توحید افعالی" اشاره دارد، به این معنا که هیچ فعلی در عالم بی‌اذن و اراده‌ی الهی نیست و حتی شکست‌های ما نیز جلوه‌ای از اراده اوست. از سوی دیگر، نشان می‌دهد که ما، چه بسا، با نقشه‌های سطحی خود، از حکمت عمیق‌تری غافل باشیم. لذا، این بیت دعوت می‌کند به هوشیاری و تأمل در پسِ هر رخداد، حتی آنچه که در ظاهر ناملایم یا شکست‌خورده می‌نماید.

این بینش با نگاه برخی فیلسوفان غربی که جهان را صحنه تنهایی و بی‌معنایی می‌بینند، در تعارض است. مولانا، حتی در "فسخ عزایم" نیز نشانی از حضور و حکمت الهی می‌بیند و هرگز انسان را تنها نمی‌گذارد. او هر شکست را دریچه‌ای به سوی شناختی عمیق‌تر از خود و از خداوند می‌داند، نه دلیلی بر پوچی یا بختکی بی‌رحمانه. این خود نوعی "امن" است که عارفان با عبور از دریای خون رنج‌ها و ناکامی‌ها به آن می‌رسند؛ امنیتی که از دل خودِ خوف و ناامیدی جوانه می‌زند.

نکات کلیدی

  • معرفت الهی از طریق «فسخ عزائم و نقض همم» حاصل می‌شود؛ یعنی شناخت خدا از مسیر برهم خوردن نقشه‌ها و آرزوهای ما می‌گذرد.
  • آنچه در ظاهر شکست یا بدشانسی است، در باطن می‌تواند «لطف خفی» الهی باشد که به خیری بزرگتر منجر شود.
  • سالک حقیقی در هر قدم از زندگی، حتی در ناکامی‌ها، به دنبال درک و «تماشای» حکمت پنهان خداوند است.
  • این بیت به توحید افعالی اشاره دارد: هیچ فعلی در عالم بی‌اذن و اراده‌ی الهی نیست و شکست‌ها نیز جلوه‌ای از اراده اوست.
  • در نگاه مولانا، برخلاف دیدگاه‌های نیهیلیستی، حتی در ویرانیِ برنامه‌ها نیز نشانی از حضور و حکمت الهی وجود دارد.

Sources: d6-s96 · 23:16:30 d6-s96 · 22:00:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.