M1:1985 — خوش کننده‌ست و خوش و عین خوشی / بی خوشی نبود خوشی ای مرتشی

مولانا در ابیات پیشین، میان دو نوع «جان» تمایز قائل می‌شود: یکی جان حیوانی که وابسته به خوراک و مادیات است و دیگری «جانِ جان» یا روح الهی که ورای جنسیت و تغییرات دنیوی است. این بیت، ویژگی آن روح متعالی را توصیف می‌کند.

این روح، هم «خوش‌کننده» (منبع شادی برای دیگران)، هم «خوش» (ذاتاً شاد) و هم «عین خوشی» (خودِ جوهر و حقیقتِ شادی) است. این سه وصف، مراتب گوناگون یک حقیقت را بیان می‌کنند: این روح نه تنها شادی را ایجاد می‌کند و آن را دارد، بلکه با خودِ شادی یکی است. خوشی، صفتی عارضی برای او نیست، بلکه ذات اوست.

مخاطب بیت، «مرتشی» (رشوه‌خوار) است. این تعبیر کنایه‌آمیز به کسی اشاره دارد که خوشی و معنا را از منابع غیراصیل و بیرونی گدایی می‌کند؛ همان‌طور که رشوه‌خوار به جای کسب درآمد مشروع، به دنبال پولی نامشروع و ناپایدار است. مولانا هشدار می‌دهد که خوشی‌های عاریتی و برگرفته از غیر، مانند شکری که از بیرون به چیزی اضافه شود (همانطور که در بیت بعد می‌گوید)، گذرا هستند. خوشی حقیقی و پایدار تنها زمانی حاصل می‌شود که انسان به سرچشمهٔ اصلی آن، یعنی روح الهی خود، متصل گردد و خود تبدیل به آن خوشی شود.