読む› 巻 1› キリスト教徒が大臣に従ったこと› 対句 397
M1:397 — خفته از احوال دنیا روز و شب / چون قلم در پنجهٔ تقلیبِ رَب
M1:397
شرحِ سروش — 彼のマスナヴィに関する講演の録音から
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: روز و شب از احوال دنیا غافل و به خواب رفته است، همچون قلمی که در پنجهٔ گردانندهٔ پروردگار است. معنا: این بیت وضعیت عارف را توصیف میکند که گرچه به ظاهر بیدار است، اما از دغدغههای دنیوی غافل است و خود را ابزاری در دست ارادهٔ خداوند میبیند.
شرح
این بیت، حال غریب و شگفت عارف را به تصویر میکشد. عارف، اگرچه در میان ما و با ماست، اما در حقیقت، او نه در این جهان زندگی میکند و نه در همین اکنون میزید. او «خفته از احوال دنیاست، روز و شب». این خوابیدن، خواب جسمانی نیست؛ بلکه نوعی غفلت از ظاهر دنیا و بیخبری از تعلقات آن است، نوعی حضور قلب در برابر پروردگار که او را از دغدغههای عالم صورت فارغ میسازد.
من این را همانطور میبینم که خداوند در قرآن کریم از قبض روح در خواب سخن میگوید: «اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا» (سوره زمر، آیه ۴۲). در خواب، روح از بدن فاصله میگیرد، سلطانی بیخبر از پادشاهیاش میشود و زندانی بیخبر از قفس خود. این بیخبری، این تساوی و یکسانی، در خواب نصیب همه میشود. اما حال عارف، اینچنین بیخواب هم هست. او در بیداری نیز آن غفلت و بیخبری را تجربه میکند که دیگران در خواب. مثالی از قرآن، قصهٔ اصحاب کهف است که فرمود: «وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ»؛ گمان میکنی بیدارند، در حالی که در خوابند. این حال، نه تنها ممکن، که برای عارف محقق است. دنیا برای او صحنههایی رویاییست که در خواب میبیند؛ او پردهٔ پشت صحنه را میبیند، دستهای نامرئی را که این عالم را میگردانند.
اما اوج این تصویر، تشبیه عارف به «قلم در پنجهٔ تقلیبِ رب» است. تقلیب یعنی به این سو و آن سو گرداندن، زیر و رو کردن. عارف خود را قلمی میبیند در دست خداوند، نه موجودی مستقل و خودکار. درست است، من همیشه به طنز گفتهام که «خودکار» نام مناسبی برای این ابزار نوشتن نیست؛ چرا که هیچ قلمی، هرگز خودکار نبوده و نیست، و همواره در پنجهٔ نویسندهای قرار دارد. عارف این حقیقت را به وجدان و شهود درمییابد که او و تمام عالم، در دست آن قدرت مطلق گردانده میشوند.
انسان عادی، که آن «پنجه» را نمیبیند، حرکات قلم را به خود قلم نسبت میدهد؛ میپندارد که قلم «فعل پندارد به جنبش از قلم» است. او تصور میکند که خود مختار و مستقل است، بر پای خویش ایستاده و خود تصمیم میگیرد. اما عارف، چشم برتربین دارد، پردهها برای او کنار رفتهاند و میبیند که هر جنبشی، هر سکونی، هر ارادهای، ریشه در مشیت الهی دارد. این همان توحید افعالی است که در مثنوی بارها به آن اشاره میشود؛ یعنی یگانه فاعل حقیقی، ذات حقتعالی است و مابقی، ابزار و مظاهر فعل او هستند. این با جبرگرایی محض متفاوت است، چرا که آن نیروی الهی در «نایِ هستی» هر فرد، آوای متفاوتی را مینوازد.
مولوی این حال را به خواب حسّی ما تشبیه میکند تا فهمش آسان شود. میگوید شما خود در خواب، هیچ اراده و اختیاری ندارید. اگر هم غلتی بزنید یا خوابی ببینید، به ارادهٔ خودتان نیست؛ صددرصد منفعل هستید و در دستان نیروهای دیگری. عارف در بیداری نیز همین انفعال و تسلیم را در برابر مشیت الهی تجربه میکند، با این تفاوت که درک و شعور او کامل است و از این انفعال آگاهانه لذت میبرد.
نکات کلیدی
- عارف در دنیا همچون خفتهای است که از احوال ظاهری غافل است و تنها به ملکوت متوجه است.
- این «خواب بیداری» نشان از نوعی بیخبری عارفانه از دغدغههای دنیوی و استغراق در عالم معنا دارد.
- تشبیه عارف به «قلم در پنجه رب» بیانگر نفی استقلال ذاتی و ارادهٔ مجزا برای خود و جهان است.
- این بیت جلوهای از توحید افعالی مولاناست؛ خداوند فعال حقیقی است و همه چیز ابزار دست اوست.
- درک این حالت مستلزم دیدن «دست» پشت «قلم» است؛ چیزی که انسان عادی از آن غافل است.
Sources: d1-s30 · 00:40:39 d1-s30 · 00:46:07 d1-s30 · 00:50:54
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: Asleep to the world's affairs, day and night, Like a pen in the turning hand of the Lord. Meaning: This verse describes the state of the mystic (ʿārif) who, though outwardly awake, remains oblivious to worldly concerns, perceiving themselves as a mere instrument in the hand of God's will.
Explanation
This verse exquisitely portrays the peculiar and wondrous state of the mystic (ʿārif). Though outwardly among us and seemingly engaged, the mystic in truth lives neither in this world nor entirely in the present moment. They are “asleep to the world’s affairs, day and night.” This sleep is not a physical slumber; rather, it is a profound obliviousness to the superficialities of the world and its attachments, a state of profound attentiveness to the Divine that liberates them from the concerns of the phenomenal realm.
I see this as precisely what the Quran describes when it speaks of God taking souls in sleep: “It is Allah Who takes the souls at the time of their death, and those that do not die, during their sleep” (Surah Az-Zumar, 42). In sleep, the soul temporarily detaches from the body; a king becomes oblivious to his kingdom, a prisoner to his cell. This obliviousness, this equality and uniformity, is experienced by everyone in sleep. Yet, the ʿārif experiences this very state while awake. They live through that detachment and unawareness in wakefulness that others only know in slumber. A Quranic example is the Companions of the Cave, of whom it is said: “You would think them awake, though they were asleep” (Surah Al-Kahf, 18). This state is not only possible but realized by the mystic. The world, for them, is a series of dreamlike scenes; they perceive the backstage, the invisible hands that orchestrate this cosmos.
But the climax of this imagery is the comparison of the mystic to “a pen in the turning hand of the Lord” (taqlīb-i rabb). Taqlīb means to turn this way and that, to overturn, to rotate. The mystic sees themselves as a pen in the hand of God, not as an independent, self-acting entity. Indeed, I have often humorously remarked that “self-acting pen” (خودکار, khodkār) is an unsuitable name for this writing instrument, for no pen has ever been truly self-acting; it is always held in the grip of a writer. The mystic apprehends this truth intuitively and experientially: they, and indeed the entire universe, are wielded by that Absolute Power.
An ordinary person, who does not perceive that “hand,” attributes the movements of the pen to the pen itself; they imagine that the pen “deems its action to be from itself.” They believe themselves to be autonomous and independent, standing on their own feet and making their own decisions. But the mystic possesses a higher vision; the veils have been lifted for them, and they see that every motion, every stillness, every will, is rooted in the Divine Will. This is the Tawḥīd Afʿālī (unity of divine actions) that Mowlana repeatedly alludes to in the Masnavi; that the sole true Agent is the Divine Essence, and all others are instruments and manifestations of His action. This differs from sheer determinism, for the Divine force plays a different melody in the “reed of existence” of each individual.
Mowlana likens this state to our sensory sleep to facilitate understanding. He says that in sleep, you have no will or agency whatsoever. If you turn over or dream, it is not by your own volition; you are one hundred percent passive, in the hands of other forces. The mystic, even in wakefulness, experiences this same passivity and submission before the Divine Will, with the crucial difference that their understanding and awareness are complete, and they consciously delight in this instrumental passivity.
Key takeaways
- The mystic lives in the world as one asleep, oblivious to external affairs and solely attentive to the spiritual realm.
- This 'waking sleep' signifies a conscious obliviousness to worldly concerns and immersion in the realm of meaning.
- The analogy of the mystic as a 'pen in the hand of the Lord' negates any inherent independence or separate will for the self and the world.
- This verse encapsulates Mowlana's Tawḥīd Afʿālī (unity of actions); God is the sole true agent, and all else are His instruments.
- Understanding this state requires seeing the 'hand' behind the 'pen,' a perception lost to the ordinary person.
Sources: d1-s30 · 00:40:39 d1-s30 · 00:46:07 d1-s30 · 00:50:54
به زبانِ تو — あなたの言語 · AI
دا بیت د عارف حالت بيانوي چې که څه هم په ظاهره ویښ دی، خو د دنیوي اندېښنو څخه غافل دی او ځان د خدای د ارادې په لاس کې یو اوزار ګڼي.
دا بیت د عارف عجیب او حیرانوونکی حالت انځوروي. که څه هم عارف زموږ په منځ کې دی او له موږ سره ژوند کوي، خو په حقیقت کې هغه نه په دې نړۍ کې اوسي او نه په اوسنۍ شېبه کې. هغه «د نړۍ له حاله ویده شپه او ورځ» دی. دا ویده کېدل جسماني خوب نه دی؛ بلکې له دنیوي ظواهرو څخه یو ډول غفلت او د هغې له تعلقاتو څخه بې خبري ده، د خپل رب په وړاندې د زړه یو داسې حضور دی چې هغه د صورت له عالم څخه فارغوي.
دا حالت د قرآن کریم د اصحاب کهف کیسې ته ورته دی، چې خدای تعالی فرمایي: «وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ» (ته به ګومان کوې چې هغوی ویښ دي، په داسې حال کې چې ویده دي). دا ویده والی په ویښه دی. عارف په ویښه هغه غفلت او بې خبري تجربه کوي چې نور خلک یې په خوب کې تجربه کوي. د هغه لپاره دنیا د خوب د صحنو په څېر ده؛ هغه د پردې شاته حقیقت او هغه پټ لاسونه ویني چې دا نړۍ چلوي.
د دې انځور اوج د عارف تشبیه ده «لکه د رب په منګول کې چې وي قلم څرخ». تقلیب (په عربي کې) دې خوا او هغې خوا ته اړولو او ګرځولو ته وايي. عارف ځان د خدای په لاس کې یو قلم ګڼي، نه یو خپلواک او ځان-کاره موجود. یو عادي انسان، چې هغه «منګول» نه ویني، د قلم حرکتونه په خپله قلم پورې تړي؛ هغه ګومان کوي چې قلم په خپله خوښه حرکت کوي او دی خپلواک دی. خو عارف لوړ لید لري، د هغه لپاره پردې لرې شوې دي او ویني چې هر حرکت، هر سکون او هره اراده د الهي غوښتنې او مشیت ریښه لري. دا هماغه توحید افعالي دی چې په مثنوي کې ورته ډېر ځله اشاره شوې ده؛ یعنې یوازینی حقیقي فاعل د خدای تعالی ذات دی او نور ټول د هغه د فعل اوزار او مظهرونه دي.
مولانا دا حالت زموږ له حسي خوب سره تشبیه کوي ترڅو یې پوهېدل اسان شي. هغه وايي چې تاسو په خوب کې هېڅ اراده او اختیار نه لرئ. عارف په ویښه هم د الهي ارادې په وړاندې همدا ډول تسلیمي تجربه کوي، خو په دې توپیر چې د هغه پوهه او شعور کامل دی او له دې حالت څخه په اګاهانه توګه خوند اخلي.
- تقلیب
- په عربي کې دې خوا او هغې خوا ته اړول، ګرځول، بدلول.
- رَب
- پالونکی، څښتن؛ دلته د خدای تعالی نوم دی.
- پنجه
- منګول، د لاس هغه برخه چې ګوتې پکې دي؛ دلته د قدرت او واک په مانا دی.
此詩節描述了 عارف (ʿārif, 神祕主義智者) 的狀態:他們雖然外表清醒,卻對俗世的憂慮漠不關心,視自己為神聖意志手中的一個工具。
此詩節描繪了「 عارف 」(即神祕主義智者)奇特而玄妙的狀態。 عارف 雖然生活在我們之中,與我們同在,但實際上,他既不活在這個世界,也不完全活在當下。他「日夜沉睡,不問俗世情狀」。這種睡眠並非肉體上的沉睡,而是一種對世界表象的超然,對俗世牽掛的無知。這是一種心向真主的臨在狀態,使他從現象界的種種煩惱中解脫出來。
這正如《古蘭經》中真主所言,祂在人睡眠時取走其靈魂:「真主將在死亡時取走人的靈魂,未亡者則在其睡眠時取走之。」(《古蘭經》39:42)在睡夢中,靈魂與身體分離,國王會忘記他的王國,囚徒會忘記他的牢籠。這種無知與平等,是人人在睡眠中都能體驗到的。然而, عارف 的狀態,即便在清醒時也是如此。他在醒著的時候,便體驗到常人在睡夢中才有的那種超脫與無知。正如《古蘭經》中「洞中人」的故事:「你以為他們是醒著的,其實他們是睡著的。」(《古蘭經》18:18)這種狀態不僅是可能的,而且是 عارف 已經實現的境界。對他而言,世界是一系列夢境般的場景;他能看到舞台的幕後,看到那雙操縱這個宇宙的無形之手。
這幅畫面的高潮,是將 عارف 比作「一支筆,在主翻轉的手掌」。 تقلیب (taqlīb) 意為來回轉動、翻轉。 عارف 視自己為真主手中的一支筆,而非一個獨立自主的實體。常人看不到那隻「手掌」,便將筆的運動歸因於筆本身,以為筆是憑自身意志在行動。他們自以為是獨立自主的,能自己做決定。但 عارف 擁有更高的洞察力,帷幕已為他揭開,他看到每一個動作、每一次靜止、每一個意願,都根植於神聖的意志。這正是魯米在《瑪斯納維》中反覆提及的「神聖行為的統一性」(Tawḥīd Afʿālī),即唯一的真正行動者是真主,其餘萬物皆是祂行動的工具與體現。
魯米將這種狀態比作我們感官上的睡眠,以便於理解。他說,你在睡眠中,完全沒有自己的意志或能動性。即使你翻身或做夢,也非出於自願;你是百分之百被動的,受制於其他的力量。 عارف 在清醒時,也體驗著在神聖意志面前同樣的被動與順服,但關鍵的區別在於,他的理解與覺知是圓滿的,他有意識地享受著這種作為工具的被動狀態。
- تقلیبِ رَب
- 「主的翻轉」。تقلیب (taqlīb) 是一個阿拉伯語詞彙,意為翻轉、轉動、改變。在這裡,它描繪了真主作為宇宙的唯一主宰,隨其意志操縱和引導萬物的神聖權能。 عارف 如同真主手中的筆,完全順服於祂的「翻轉」。
- خفته
- 「睡著者」。在此處並非指肉體上的睡眠,而是指一種靈性狀態,即對俗世的紛擾與牽掛保持超然和「無知」,完全沉浸於對神聖實在的觀照之中。
- احوال
- 「狀況」、「情狀」。這是阿拉伯語 حال (ḥāl) 的複數形式,指各種情況、狀態或事務。此處指塵世間的種種變遷與憂慮。
این بیت حال عارف را توصیف میکند که اگرچه به ظاهر بیدار است، اما از دغدغههای دنیوی غافل است و خود را ابزاری در دست ارادهٔ خداوند میبیند.
این بیت، حال شگفتانگیز عارف را به تصویر میکشد. عارف، گرچه در میان ماست، اما در حقیقت در این جهان زندگی نمیکند. او «خفته از احوال دنیاست، روز و شب». این خواب، خوابِ جسمانی نیست؛ بلکه نوعی غفلت از ظواهر دنیا و بیخبری از تعلقات آن است. این حالتی از حضور قلب در برابر پروردگار است که او را از دغدغههای عالم صورت فارغ میسازد.
این وضعیت شبیه آن چیزی است که خداوند در قرآن دربارهٔ گرفتن جانها در هنگام خواب میفرماید (سوره زمر، آیه ۴۲). در خواب، روح از بدن فاصله میگیرد و شاه و زندانی هر دو از مقام و موقعیت خود بیخبر میشوند. این بیخبری نصیب همگان میشود. اما عارف این حالت را در بیداری نیز تجربه میکند. مثال قرآنی آن، اصحاب کهف هستند که خداوند دربارهشان میفرماید: «وَ تَحْسَبُهُمْ أَیقَاظًا وَ هُمْ رُقُودٌ» (گمان میکنی بیدارند، در حالی که خفتهاند). دنیا برای عارف همچون رؤیایی است که او از ورای آن، دستهای نامرئی گردانندهٔ عالم را میبیند.
اوج این تصویر، تشبیه عارف به «قلم در پنجهٔ تقلیبِ رب» است. «تقلیب» یعنی گرداندن و زیر و رو کردن. عارف خود را نه موجودی مستقل و خودکار، بلکه قلمی در دست خداوند میبیند. انسان عادی که آن «پنجه» را نمیبیند، حرکت قلم را به خودِ قلم نسبت میدهد و میپندارد که خود، فاعلِ مستقلِ کارهای خویش است. اما عارف با چشم برتربین خود میبیند که هر جنبشی ریشه در مشیت الهی دارد. این همان «توحید افعالی» است که در مثنوی بسیار به آن اشاره میشود: تنها فاعل حقیقی خداوند است و دیگران ابزار و مظاهر فعل او هستند.
مولانا این حال عارفانه را به خواب معمولی ما تشبیه میکند تا فهم آن آسانتر شود. انسان در خواب کاملاً منفعل است و ارادهای از خود ندارد. عارف نیز در بیداری همین انفعال و تسلیم را در برابر ارادهٔ الهی تجربه میکند، با این تفاوت که او آگاهانه و با لذت، خود را به دست پروردگار سپرده است.
- تقلیب
- گرداندن، زیر و رو کردن، دگرگون کردن
- رَب
- پروردگار، صاحب اختیار
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.