M3:1267 — از نظرگه گفتشان شد مختلف / آن یکی دالش لقب داد این الف

این بیت، نتیجه‌گیری تمثیل «فیل در تاریکی» را به شکلی موجز بیان می‌کند. هر یک از افراد در خانه‌ی تاریک، فقط بخشی از فیل را لمس کرده‌اند: یکی خرطوم، یکی گوش، یکی پا و دیگری پشت فیل. در نتیجه، درک هر فرد از «کل» ناقص و محدود به «جزء» است.

مولانا این اختلاف نظر را با تشبیهی زیبا به حروف الفبا نشان می‌دهد. کسی که پای ستون‌مانند فیل را لمس کرده، آن را به «الف» تشبیه می‌کند که خطی مستقیم است. دیگری که مثلاً پشت خمیده‌ی فیل را لمس کرده، آن را به «دال» مانند می‌کند که شکلی منحنی دارد. هر دو توصیف در جای خود درست هستند، اما هیچ‌کدام حقیقت کامل فیل را بیان نمی‌کنند.

نکته‌ی اصلی مولانا این است که بسیاری از اختلافات و نزاع‌های بشری، به‌ویژه در مسائل مربوط به حقیقت و ایمان، از همین منظرگرایی و درک جزئی ناشی می‌شود. هر کس گمان می‌کند که تجربه‌ی محدود او، تمام حقیقت است و دیگران را تخطئه می‌کند. در حالی که اگر «شمعی» از معرفت و نگاه جامع در میان بود (همان‌طور که بیت بعدی می‌گوید)، همه متوجه می‌شدند که هر یک، تنها بخشی از یک واقعیت بزرگ‌تر را توصیف می‌کرده‌اند. این داستان نقدی است بر کفایت حواس ظاهری و دعوتی است به سوی «چشم دریا» یا همان بصیرت معنوی که کلیت را می‌بیند.