M5:3091 — قدرتش بر اختیارات آنچنان / نفی نکند اختیاری را از آن

مولانا در این بخش از مثنوی، به یکی از پیچیده‌ترین مسائل کلامی، یعنی نسبت میان جبر و اختیار می‌پردازد. او استدلال می‌کند که قدرت مطلق و فراگیر خداوند، اختیار و اراده‌ی انسان را از بین نمی‌برد. این بیت، ادامه‌ی تشبیهی است که در بیت قبل آمده است: همان‌طور که قدرت تو بر اشیاء بی‌جان (جمادات)، ماهیت آن‌ها را تغییر نمی‌دهد، قدرت خداوند بر اراده‌های ما نیز، اصل وجود اختیار را در ما منتفی نمی‌کند.

منطق مولانا این است که این دو قدرت در عرض هم نیستند که یکی دیگری را نفی کند، بلکه در طول یکدیگر قرار دارند. قدرت الهی، قدرتی محیط و دربرگیرنده است که قدرت و اختیار جزئی انسان در دل آن تعریف می‌شود. به عبارت دیگر، خداوند به انسان «اختیار» را عطا کرده است و قدرت او بر این اختیار، به معنای لغو کردن آن نیست، بلکه به معنای احاطه و قیومیت بر آن است.

این دیدگاه، راهی میانه میان جبر مطلق (که انسان را موجودی بی‌اراده و مجبور می‌داند) و تفویض مطلق (که انسان را کاملاً به حال خود رها شده می‌پندارد) است. از نظر مولانا، پذیرش قدرت خداوند نباید بهانه‌ای برای شانه خالی کردن از مسئولیت اعمالمان باشد، همان‌طور که ابلیس گمراهی خود را به خداوند نسبت داد و عذرش پذیرفته نشد. انسان مختار است و به همین دلیل، امر و نهی الهی و مسئولیت‌پذیری او معنا پیدا می‌کند.