읽기 권 6 히랄의 이야기. 그는 맹목적으로 따르지 않고 통찰력을 가진 하나님의 성실한 종이었지만, 필요에 의해 창조물의 종으로 숨어 살았다. 이는 무력해서가 아니라 룩만과 유수프와 같은 겉모습으로, 그 외에도 한 군주의 마부였다. 그 군주는 무슬림이었지만 눈먼 사람이었다. 맹인은 어머니가 있다는 것을 알지만, 어떻게 생겼는지는 상상할 수 없다. 만약 그가 이 지식으로 어머니를 공경한다면, 맹인에서 벗어날 수 있을 것이다. “하나님이 종에게 선을 베풀고자 하시면, 그의 마음의 눈을 열어주어 그것들로 숨겨진 것을 보게 하신다.” 이 길을 마음의 삶으로 얻으라. 이 육체의 삶은 동물의 특징이기 때문이다. 대구 1115

M6:1115 — گفت عمرت چند سالست ای پسر / بازگو و در مدزد و بر شمر

گفت عمرت چند سالست ای پسربازگو و در مدزد و بر شمر
✦ 이 베이트를 한국어로 렌더링

M6:1115

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 그의 녹음된 마스나비 강의에서

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پرسید: «عمرت چند سال است ای پسر؟ / بازگو و دروغ مگو و بشمار.» معنا: این بیت، گفت‌وگویی است که در آن میزبان از مهمان سنش را می‌پرسد و او را به راستگویی فرامی‌خواند. مولانا از این پرسش ظاهراً ساده، مقدمه‌ای برای داستانی عمیق‌تر می‌سازد.

شرح

این بیتِ ظاهراً ساده، صرفاً یک پرسش و پاسخ معمولی از سن یک مهمان نیست؛ مولانا با مهارت تمام، آن را بهانه‌ای قرار می‌دهد تا وارد قصه‌ای عمیق‌تر و مهم‌تر شود. در واقع، این بیت دروازه‌ای است به حکایت آن اسبِ «واپس‌رو» که نمادی از نفس انسان و قوای آن است. من این را در سخنرانی‌هایم بارها تکرار کرده‌ام که مولانا گاهی اوقات از چنین «بهانه‌جویی»هایی استفاده می‌کند تا مخاطب را سرگرم کند و «چرتشان را پاره کند»، پیش از آنکه وارد بحث‌های جدّی‌تر شود.

قصه از اینجا شروع می‌شود که مردی از امیر اسبی طلب می‌کند، و امیر به او اسب «اَشهب» را پیشنهاد می‌دهد. مرد قبول نمی‌کند، چرا که اسب «واپس‌رو» و «حَرون» است، یعنی چموش است و فقط به عقب می‌رود. اینجا امیر سخنی می‌گوید که کلید فهم مثالی بزرگ است: «دمش را به سوی خانه کن.» یعنی اگر این اسب فقط دنده عقب می‌رود، خب برعکس بر آن سوار شو و دمش را به سوی مقصدت قرار بده تا تو را به پیش ببرد.

این نکته بسیار مهم و در تقابل با بسیاری از آموزه‌های صوفیانه و حتی بودایی است. در بسیاری از مکاتب، وقتی با صفتی ناپسند یا میلی نامطلوب در نفس مواجه می‌شویم، دستور به «برکندن» و «ریشه‌کن کردن» آن داده می‌شود. می‌گویند شهوت را بکش، غضب را نابود کن. اما مولانا اینجا می‌فرماید نه! «چیزی را از روح نگیرید، اصلاح کنید.» این دقیقاً همان کلام ویکتور هوگو است که مرحوم استاد محمدتقی جعفری در شرح مثنوی خود بارها به آن استناد کرده است. اسب واپس‌رو را دور نمی‌اندازیم، سرش را نمی‌بُریم، بلکه روش استفاده از آن را می‌آموزیم.

این یعنی شهوت، غضب و سایر غرایز و عواطف، حتی اگر به نظر «پلشت» یا «بد» بیایند، قابل استفاده‌اند. آن‌ها را نباید جراحی کرد یا ظالمانه از ریشه درآورد؛ بلکه باید «باغبانی» کرد. همچون هرس کردن درخت: شاخه‌های زائد را که می‌بُری، قوت و انرژی به شاخه‌های ثمربخش‌تر می‌رود. این تئوری تصعید یا «سوبلیماسیون» فرویدی است که مولانا قرن‌ها پیش به آن اشاره کرده است. وقتی شهوت نان را می‌بندی، آن شهوت از «عقل شریف» سر برمی‌آورد. یعنی میل از امور پست به امور متعالی ارتقا می‌یابد.

مولانا حتی از خداوند می‌خواهد: «ای مبدل، شهوت عقبیش کن.» یعنی میل و تمایل من را به سوی عقبی و جاودانگی سوق بده. این به معنای نفی تمنا نیست، بلکه تغییر «متعلق» تمناست. به جای اینکه نخواهی، مطلوبت را از فانی به باقی تغییر دهی. اینجاست که مولانا از بودیست‌ها فاصله می‌گیرد که ریشه‌ی رنج را در خود خواستن می‌دانند. او می‌گوید خواستن بد نیست، بلکه خواستنِ چیزهای ناپایدار است که مطلوب نیست.

سپس مولانا به مقایسه «اسب‌های رام پیشرو» و «سپس‌رو» می‌پردازد. او از سیر تند و «گرم‌رو» جسم موسی سخن می‌گوید که راه هفتصد ساله را در یک آن طی کرد، گویی پایش را از یک سوی گلیم برداشته و در سوی دیگر نهاده است. این نمادی است از «سیرانِ حب» یا حرکت عشقی که می‌تواند انسان را به سرعت به مقصد برساند. در مقابل، «خربتان» یا افراد تنبل و شکم‌گنده، حتی یک قدم نیز برنمی‌دارند و «بر پایگه انداختند.»

نکته‌ی آخر، داستان کاروانی است که به دهی می‌رسد و می‌خواهند «خود را بیندازند». ندایی می‌آید که «بارا را از برون بیندازید، وانگهانی اندرآ تو اندرون.» شرط ورود به این حریم بلندمرتبه (مجلس سنی) سبک‌بار بودن و رها کردن همه بارهای مادی، خیالات فاسد و تعلقات زائد است. اینها همه، حکمت‌های نهفته در پس یک پرسش ساده درباره‌ی سن است که مولانا آن را ابزاری برای روشنگری عمیق‌تر قرار می‌دهد.

نکات کلیدی

  • مولانا یک پرسش ساده را بهانه‌ای برای ورود به یک حکایت عمیق‌تر و آموزشی می‌کند.
  • اصل تربیت نفس بر «اصلاح» و «هدایت» غرایز است، نه «برکندن» و «نابود کردن» آن‌ها.
  • تشبیه نفس به اسب «واپس‌رو» که با تغییر جهت نشستن می‌توان از آن به مقصد رسید.
  • مفهوم «تصعید» (sublimation) غرایز: انرژی تمایلات پست را می‌توان به سوی خواسته‌های متعالی سوق داد.
  • تغییر «متعلق» تمنا (از دنیا به عقبی) به جای «نفی کامل» تمنا، که رویکردی متفاوت با بودیسم است.
  • سیر «گرم‌رو» یا حرکت عاشقانه می‌تواند طی مسیرهای طولانی معنوی را بسیار سریع و آسان کند.

Sources: d6-s23 · 00:19:59 d6-s23 · 00:21:00 d6-s23 · 00:22:10

به زبانِ تو — 당신의 언어 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.