읽기 권 6 터키인 왕자가 숙취에 취해 새벽에 악사를 초대하다. 그리고 이 하디스를 설명하다. “진실로 하나님(그분은 가장 높으시며)께서는 당신의 친구들을 위해 술을 준비하셨으니, 그들이 마시면 취하고, 취하면 기뻐한다”는 하디스의 마지막 부분까지. 술은 비밀의 항아리에서 끓는다. 그래서 고독한 자는 모두 그것을 마신다. 하나님(그분은 가장 높으시며)께서 말씀하셨다. “진실로 의로운 자들은 마신다.” 이 술은 당신이 마시는 것이 금지된 것이다. 우리는 허용된 것 외에는 술을 마시지 않는다. “노력하여 없음에서 있음이 되고, 하나님의 술에 취하라.” 대구 646

M6:646 — آن شراب حق بدان مطرب برد / وین شراب تن ازین مطرب چرد

آن شراب حق بدان مطرب بردوین شراب تن ازین مطرب چرد
✦ 이 베이트를 한국어로 렌더링

M6:646

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 그의 녹음된 마스나비 강의에서

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن شراب حق است که آدمی را به سوی آن مطرب الهی می‌کشاند؛ و این شراب جسم است که از این مطرب دنیوی بهره می‌گیرد. معنا: این بیت تفاوت عمیق میان مستی‌های الهی و جسمانی را با ذکر دو گونه شراب و دو گونه مطرب روشن می‌کند: یکی به عالم معنا رهنمون می‌شود و دیگری به سوی لذات تن می‌کشاند.

شرح

ما در این بیت با یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم مولانا، یعنی تفکیک میان ظاهر و باطن و ژرفای معناها، مواجه می‌شویم. مولانا در اینجا دو گونه "شراب" و دو گونه "مطرب" را از هم تفکیک می‌کند: یکی شراب حق و مطرب جان، دیگری شراب تن و مطرب جسم. این تفکیک یک بحث ساده نیست؛ مولانا در پس آن یک بنیان معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی می‌نهد.

من قبلاً هم اشاره کرده‌ام که مولانا نه تنها یک شاعر و عارف، بلکه یک فیلسوف ژرف‌نگر است. در اینجا او به پدیدهٔ اشتراک لفظی می‌پردازد؛ خطایی که غالباً دامنگیر ادراکات ما می‌شود. همان‌طور که در مثنوی خود می‌گوید: «گر هر دو گر یک نام دارد در سخن لیک شتان این حسن تا آن حسن»

این اشاره به داستان آن وزیری است که نامش "حسن" بود و بخشش‌های کلان می‌کرد، اما وزیر دیگری که اتفاقاً او نیز "حسن" نام داشت، خصیص و تنگ‌نظر بود. پس نام یکسان، هرگز ضامن معنای یکسان نیست. و این "اشتباه لفظی" در زندگی ما، به فرمایش مولانا، "رهزن" است. چه بسا ما در ظاهر چیزی را به جای چیز دیگر بگیریم و تمام عمر در خطا باشیم.

اینجاست که مولانا تمثیل کوزه‌ها را به کار می‌برد: «جسم‌ها چون کوزه‌های بسته‌سر تا که در هر کوزه چه بود آن نگر»

همه کوزه‌ها از بیرون شبیه هم‌اند، اما درون یکی پر از "آب حیات" است و دیگری پر از "زهر ممات". چشم تن‌بین، تنها به ظاهر و نقش‌ها می‌نگرد، اما دیدهٔ جان‌بین، از این ورطه عبور کرده و به عمق جان و معنا می‌رسد. این همان حرف کانت و پیش از او فلاسفهٔ اسلامی است که بین "شیء برای ما" و "شیء فی نفسه" تفاوت می‌گذاشتند، اما با رویکرد عرفانی.

مطرب، در اینجا کسی است که به طرب می‌آورد؛ خواه به طرب جسم و خواه به طرب جان. شراب نیز همین‌طور است: خواه باده‌ای باشد که حواس ظاهری را مست کند، خواه "میِ رحمانی" باشد که جان را به وجد آورد و مستیِ حقیقی بخشد. مولانا تأکید می‌کند که: «فهم تو چون بادهٔ شیطان بود کی تو را وهم می رحمان بود»

اگر فهم ما فقط به بادهٔ شیطانی محدود شود، هرگز به میِ رحمانی راه نمی‌یابیم. عارفان کلمهٔ "می" را به کار می‌برند، اما "پیش عارف کی بود معدوم شی؟" یعنی چیزی که معدوم است، نمی‌تواند سوژهٔ سخن عارف باشد؛ پس منظور از "می" نزد عارفان، چیزی فراتر از این بادهٔ خاکی است.

نکتهٔ دیگر، رابطهٔ متقابل میان "مطرب" و "شراب" است. این دو "انبازند"، یعنی شریک‌اند. گاهی مطرب است که انسان را به سوی میخانه و شراب می‌کشاند و گاهی مستیِ خود شراب است که طالب را به سوی مطرب سوق می‌دهد. همان‌طور که: «پرخماران از دم مطرب چرند مطربانشان سوی میخانه برند»

این یعنی مسیر وصول به حق می‌تواند دو طرفه باشد: گاهی تجربهٔ درونی مستی، شما را به سوی راهنما (مطرب حق) می‌کشاند تا آن مستی تعمیق یابد؛ و گاهی حضور و کلام یک راهنما (مطرب) است که جان را به مستی و درک حق می‌رساند. هر دو راه، راه رسیدن است، اما "این بدان و آن بدین آرد شتاب". هر کسی از هر راهی که شروع کند، اگر صادق باشد، سرانجام به همان مقصد نهایی، یعنی حقیقت می‌رسد.

در نهایت، مولانا این ویژگی دوگانه را به مثنوی خود نیز سرایت می‌دهد و آن را با قرآن مقایسه می‌کند: "پس ز نقش لفظ‌های مثنوی / صورتی زال است و هادی معنوی". این یعنی، الفاظ و صور ظاهری مثنوی نیز ممکن است برای برخی گمراه‌کننده ("زال" به معنای مضل) باشند، در حالی که برای جویندگان باطن، هدایتگرند. این درست همانند قرآن است که "یُضلُّ به کثیراً و یهدی به کثیراً". پس، برای بهره‌برداری از مثنوی و هر کلام حقی، باید از "دیدهٔ تن" فراتر رفت و با "دیدهٔ جان" نگریست.

نکات کلیدی

  • مستی می‌تواند هم از شراب جسمانی باشد و هم از "شراب حق"؛ و هر یک مطرب خاص خود را دارد.
  • اشتراک لفظی (شباهت ظاهری کلمات) یکی از بزرگترین "راهزنان" ادراک است که می‌تواند موجب گمراهی شود.
  • برای فهم حقایق، باید از ظاهر (مثل کالبد کوزه‌ها یا الفاظ) فراتر رفت و به باطن و معنای درونی نگریست.
  • رابطهٔ میان راهنما (مطرب) و جوینده (مست) دوطرفه است: گاه مستی به سوی مطرب می‌کشد و گاه مطرب به سوی مستی می‌برد.
  • کلام الهی و نیز مثنوی، هم می‌تواند هدایتگر باشد و هم مضل، بسته به ظرفیت و حال درونی شنونده یا خواننده.

Sources: d6-s15 · 00:23:32 d6-s15 · 00:27:24 d6-s15 · 00:37:07

به زبانِ تو — 당신의 언어 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.