Lezen Daftar 1 Het verhaal van de kruidenier en de papegaai, en hoe de papegaai olie morste in de winkel Vers 285

M1:285 — هرچه مردم می‌کند بوزینه هم / آن کند کز مرد بیند دم بدم

هرچه مردم می‌کند بوزینه همآن کند کز مرد بیند دم بدم
✦ Geef deze beyt weer in Nederlands

M1:285

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — uit zijn opgenomen Masnavi-lezingen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هر عملی که انسان انجام می‌دهد، بوزینه نیز همان را می‌کند؛ چرا که لحظه به لحظه از انسان می‌بیند و تقلید می‌کند. معنا: این بیت با مثال بوزینه که صرفاً از روی تقلید عمل می‌کند، بر تفاوت بنیادین میان کنش ظاهری و نیت درونی تأکید می‌کند.

شرح

این بیت ژرف‌بینانه، یکی از کلیدی‌ترین تعالیم مثنوی را پیش روی ما می‌نهد: تفاوت حیرت‌انگیز میان ظاهرِ اعمال و باطنِ مقاصد. مولانا از ما می‌خواهد که صرفِ شباهت‌های ظاهری را معیار قضاوت قرار ندهیم، زیرا که عمل بوزینه هرچند به ظاهر شبیه عمل انسان است، اما فاقد همان جوهر آگاهی، نیت و وجدانی‌ست که عمل انسان را معنا می‌بخشد.

این تمایز دقیقاً همان چیزی‌ست که مولانا در تمثیل «انالحق» گفتن منصور حلاج و فرعون به کار می‌گیرد. هردو یک لفظ را بر زبان راندند، اما یکی از سر فنا و حلول در حق بود و دیگری از سر تفرعن و مقابله با حق. یکی رحمت آورد و دیگری لعنت. ظاهر کلام یکی بود، اما باطنشان زمین تا آسمان تفاوت داشت. بوزینه دقیقاً مصداق کسی است که ظاهراً «مثل» انسان عمل می‌کند، اما بی‌خبر از «چرا» و «چگونه»ی آن عمل است. او گمان می‌برد که «من کردم چو او»، اما «فرق را کی داند این استیزه‌رو»؟ این «استیزه‌رو» بودن، یعنی حالتِ معارضه و بی‌خبری، نقطه جدایی‌ست.

مفتاح فهم این تفاوت، در مفهوم «طبع» یا مرگ وجدان نهفته است. من بارها گفته‌ام که «وجدان» کلمه‌ای جدید است؛ در ادبیات کلاسیک ما بیشتر از «شرم» سخن می‌گفتند. آدم با وجدان، یعنی آدم با شرم. وقتی وجدان آدمی زنده است، حتی اگر کار خطایی کند، خود را ملامت می‌کند. اما وقتی این وجدان خاموش شود و بمیرد، یعنی شخص کار بد کند و به خودش هم بگوید خوب کردم و صدای وجدان را خفه کند، آنجاست که آدمی واقعاً مرده است. این همان «طبع الله علی قلوبهم» است که خداوند بر دل‌ها مهر می‌نهد و دریچه‌های تعقل، انصاف و شرم را می‌بندد. فرد بی‌شرم، که بدترین صفت ممکن است، دیگر از هیچ رذیلتی پروا ندارد و حتی خودش را ملامت نمی‌کند. بوزینه نیز در عمل تقلیدی‌اش فاقد این وجدان بیدار است، وگرنه فرق را می‌دانست.

مولانا مثال منافق و مؤمن را هم در همین راستا می‌آورد: هردو در مسجد نماز می‌خوانند، رکوع و سجود می‌کنند. اما مؤمن از «امر» الهی و برای اطاعت نماز می‌گزارد، در حالی که منافق از سر «ستیزه» و دشمنی با دیانت به این عمل ظاهری دست می‌زند. ظاهر یکی است، اما نیت و مقصد، یعنی باطن عمل، کاملاً متفاوت. این جهان، به قول مولانا، دنیای آمیختگی‌ها و امتزاج‌هاست؛ «بحر تلخ و بحر شیرین در جهان» به هم می‌آمیزند و «ذره قلب و ذره نیکو در عیار» کنار هم قرار می‌گیرند. در چنین جهانی، تمیز حق از باطل و گوهر از بدل، نیازمند یک «محک» درونی و روحانی است که بوزینه فاقد آن است. تشخیص بین این «مرز و راز»ها کار کسی است که وجدانی بیدار و چشمی حقیقت‌بین دارد، وگرنه اسیر ظواهر می‌شویم.

نکات کلیدی

  • تفاوت جوهری در پسِ شباهت ظاهری: اعمال بوزینه و انسان، هرچند شبیه، در نیت و آگاهی تفاوت بنیادین دارند.
  • تقلید بوزینه‌وار: عملی فاقد آگاهی، وجدان و نیت واقعی که صرفاً از روی مشاهده و رشک انجام می‌شود.
  • مرگ وجدان و «طبع» الهی: خاموشی وجدان به معنای مرگ روحانی و بسته‌شدن دریچه‌های درک، انصاف و شرم است.
  • «اناالحق» فرعون و حلاج: یکسانی لفظ، اما تفاوت عظیم در باطن و پیامد (لعنت در مقابل رحمت).
  • نماز مؤمن و منافق: مثالی دیگر از یک عمل ظاهراً یکسان که باطن آن (اطاعت در مقابل ستیزه) کاملاً متفاوت است.
  • نیاز به «محک» در دنیای آمیختگی‌ها: در جهانی که حق و باطل و گوهر و بدل با هم آمیخته‌اند، تشخیص نیازمند بصیرت باطنی است.

Sources: d1-s23 · 02:51:29 d1-s23 · 03:32:00 d1-s23 · 04:35:28

به زبانِ تو — Je eigen taal · AI

Discussie — Vraag over dit vers — beantwoord vanuit de Masnavi, met elk vers geciteerd

Je gesprek blijft op dit apparaat, tenzij je het deelt.

Wat lezers vroegen

Nog geen vragen gedeeld — die van jou kan de eerste zijn.