M1:2853 — گر تو علامه زمانی در جهان / نک فنای این جهان بین وین زمان

این بیت در داستان «نحوی و کشتیبان» از زبان کشتیبان بیان می‌شود، درست در لحظه‌ای که کشتی در گرداب گرفتار شده و در آستانه غرق شدن است. مرد نحوی (دانشمند علم دستور زبان) پیش از این، کشتیبان را به خاطر ندانستن علم نحو تحقیر کرده و نیمی از عمر او را تباه‌شده خوانده بود. اکنون که خطر مرگ حتمی است، جایگاه‌ها برعکس شده است. علم واقعی در این لحظه، «شناوری» و «رها کردن خود» است، نه دانش انتزاعی و ذهنی.

مولانا از این موقعیت استفاده می‌کند تا یک اصل عرفانی مهم را بیان کند: دانش ظاهری و عقلی که باعث غرور و خودبزرگ‌بینی می‌شود، در برابر حقیقت مرگ و دریای هستی بی‌ارزش است. کشتیبان به نحوی یادآوری می‌کند که تمام عنوان و دانش تو («علامه زمان بودن») در برابر «فنا» رنگ می‌بازد. این «فنا» دو معنای همزمان دارد: یکی نابودی فیزیکی کشتی و مسافرانش در گرداب، و دیگری فنای عرفانی (محو شدن) که تنها راه نجات حقیقی است. در واقع، کشتیبان به او می‌گوید دانشی که تو را برای چنین لحظه‌ای آماده نکند، دانش نیست. این بیت، مقدمه‌ای است برای بیت بعدی که مولانا نتیجه می‌گیرد: «ما داستان نحوی را برای این تعریف کردیم تا به شما «نحوِ محو» (دستور زبانِ فنا) را بیاموزیم.»

یہ شعر نحوی اور کشتی بان کی حکایت کے اختتام پر آیا ہے۔ نحوی، جو اپنے علمِ صرف و نحو پر بہت نازاں تھا، سمندر میں ڈوب رہا ہے کیونکہ اسے تیرنا نہیں آتا۔ کشتی بان، جو جاہل تھا مگر عملی حکمت رکھتا تھا، اسے طعنہ دیتا ہے۔

مولانا اس واقعے سے ایک گہرا صوفیانہ نکتہ نکالتے ہیں: اصل علم رسمی یا کتابی علم نہیں، بلکہ خود شناسی اور حقیقتِ ہستی کا ادراک ہے۔ نحوی 'علامۂ زماں' (اپنے وقت کا سب سے بڑا عالم) ہو سکتا ہے، لیکن اس کا علم اسے موت سے نہیں بچا سکتا۔ اصل بصیرت یہ دیکھنا ہے کہ یہ مادی دنیا ('این جہاں') اور وقت کا ہر لمحہ ('این زمان') فنا کی زد میں ہے۔

یہاں 'فنا' سے مراد صرف طبعی موت نہیں، بلکہ صوفیانہ اصطلاح میں اپنی انا اور ذات کو حقیقتِ کبریٰ میں مٹا دینا ہے۔ مولانا کہہ رہے ہیں کہ اصل علم 'علمِ محو' ہے، 'علمِ نحو' نہیں۔ جب تک انسان اپنی علمی قابلیت کے زعم میں مبتلا ہے، وہ اس بڑی حقیقت سے بے خبر رہتا ہے کہ بقا صرف فنا میں ہے۔