M2:2746 — کزدم از گندم ندانست آن نفس / می‌پرد تمییز از مست هوس

مولانا در این بخش از داستان، از زبان معاویه به ابلیس، به تحلیل ریشه‌ایِ فریب خوردن انسان می‌پردازد. بیت مورد نظر به داستان آدم و حوا اشاره دارد که به دلیل «حرص» و «هوس» نسبت به میوه‌ی ممنوعه (که در سنت اسلامی غالباً گندم دانسته شده)، فریب وعده‌های دروغین ابلیس را خوردند.

نکته‌ی اصلی این است که هوس و آرزوهای نفسانی، مانند مستی عمل می‌کنند. همان‌طور که فرد مست نمی‌تواند درست ببیند و تصمیم بگیرد، کسی هم که «مست هوس» است، قدرت «تمییز» و تشخیص حقیقت از باطل را از دست می‌دهد. در آن حالت، علف هرز و سمیِ «کژدم» با گندم حیات‌بخش اشتباه گرفته می‌شود. آدم در آن «نفس» یا لحظه‌ی سرنوشت‌ساز، به دلیل غلبه‌ی میل، نتوانست نیت پلید ابلیس را از ظاهر فریبنده‌اش تشخیص دهد و زهر را به جای نوشدارو نوشید.

این بیت یک قانون کلی روان‌شناختی و معنوی را بیان می‌کند: هرگاه آرزویی شدید بر عقل ما چیره شود، ما را در برابر دروغ و فریب آسیب‌پذیر می‌سازد. به همین دلیل است که ابلیس می‌تواند بر توده‌ی مردم که «مست آرزوها» هستند، به آسانی مسلط شود.