M2:77 — چاره آن باشد که خود را بنگرم / ورنه او خندد مرا من کی خرم

Rumi di sini sedang merenungkan pujian atau perhatian yang diterimanya dari Sang Kekasih Ilahi. Ia bertanya-tanya: apakah pujian ini tulus, atau hanya ironi? Ayat sebelumnya (M2:76) mengemukakan dilema ini: "Aku berkata, jika aku memang indah, aku akan menerima ini dari-Nya; jika tidak, Dia, yang berwajah buruk (bagiku), hanya sedang menertawakanku."

Ayat ini memberikan solusi: introspeksi. Satu-satunya jalan keluar dari keraguan ini adalah dengan melihat ke dalam diri sendiri secara jujur. "Satu-satunya jalan adalah memeriksa diriku sendiri." Jika setelah pemeriksaan diri, ia menemukan dirinya tidak layak atas pujian tersebut—jika ia tidak memiliki keindahan batin yang sesuai dengan keindahan Sang Kekasih—maka pujian itu pastilah sebuah ejekan. Menerimanya dalam kondisi seperti itu akan menjadi tindakan yang bodoh dan memalukan. "Jika tidak, Dia akan menertawakanku—bagaimana mungkin aku menerimanya?" Pertanyaan retoris "من کی خرم" (man key xaram, 'bagaimana mungkin aku membelinya/menerimanya?') menunjukkan kesadaran bahwa ia tidak memiliki 'modal' atau kelayakan untuk 'membeli' pujian yang begitu berharga.

Secara tematis, ayat ini adalah inti dari prinsip keselarasan dalam Sufisme, yang dijelaskan dalam ayat-ayat berikutnya (M2:78-82): yang baik menarik yang baik, cahaya mencari cahaya. Sang Kekasih itu "جمیل" (jamīl, Maha Indah) dan mencintai keindahan. Jika sang pencari tidak memupuk keindahan dalam dirinya sendiri, ia tidak dapat benar-benar bersatu dengan Sang Kekasih. Jalan spiritual, bagi Rumi, bukanlah tentang menuntut pengakuan dari Tuhan, melainkan tentang menjadikan diri sendiri cermin yang layak untuk memantulkan keindahan-Nya.

این بیت در مقدمه‌ی دفتر دوم مثنوی، به دنبال تأمل مولانا در مورد رابطه‌اش با معشوق ازلی (خداوند یا شمس) آمده است. مولانا می‌گوید وقتی معشوق او را تحسین می‌کند، در یک دوراهی قرار می‌گیرد: آیا این ستایش واقعی است چون من واقعاً زیبا و لایق هستم، یا صرفاً تمسخری است بر زشتی و غرور من؟

راه حل این تردید، نه در پرسش از معشوق، بلکه در بازگشت به خویشتن و «خود را نگریستن» است. این نگریستن، همان خودشناسی عمیق عرفانی است. سالک باید بدون توهم و خودفریبی، به حقیقت وجود خود بنگرد و جایگاه واقعی‌اش را بشناسد. در غیر این صورت، اگر بدون شایستگی، خود را لایق لطف معشوق بداند، این لطف در واقع خنده‌ای تمسخرآمیز خواهد بود. معشوق که خود «جمیل» است و «دوستدار زیبایی»، چگونه می‌تواند با موجودی زشت و ناهماهنگ انس بگیرد؟

بنابراین، این بیت بر اهمیت حیاتی خودشناسی در مسیر سلوک تأکید می‌کند. تا زمانی که انسان خود را نشناسد، نمی‌تواند رابطه‌ای حقیقی و صادقانه با معشوق برقرار کند و هرگونه تصور وصال، خیالی باطل خواهد بود.